مىكنند و حال آنكه همهء موجودات مطيع او هستند . اين ، جملهء كامل و تمامى است . و يك وقت مىگوييد : آيا غير از فرمان حق و فرمانروايى حق فرمانروايىاى را جستجو مىكنند ؟ آنوقت با « وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » خيلى جور درنمى آيد . به هرحال اين ، مسئلهء مهمى نيست كه آيا در قرآن به كار برده [ شده يا نه . ] لغت ، آن را اجازه مىدهد كه « دانَ يَدينُ » هم متعدى استعمال مىشود هم لازم و اگر متعدى باشد به معناى قهر كردن است و اگر لازم باشد به معنى اطاعت كردن ، ولى ظاهر اين است كه در اين دسته آيات قرآن هر جا كه « دين » آمده ، به آن معنا گفته مىشود كه آن حالت انسان است كه حالت اطاعت باشد . برويم سراغ دين به معنى سوم . دين به معنى شريعت و قانون ، مجموع دستورها . در سورهء يونس مىفرمايد : قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ . وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَ لا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ « 1 » . آيهء ديگر : إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ « 2 » . يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي اى مردم اگر شما در شك هستيد از دين من . ظاهر اين است كه نويسنده مىخواهد بگويد كه « از دين من » يعنى اين دستورهايى كه من دارم بيان مىكنم . اگر شما در اين دستورهايى كه به وسيلهء من بيان مىشوند شك داريد فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ پس بدانيد كه - شما مىخواهيد شك داشته باشيد مىخواهيد نداشته باشيد - راه و روش من قطعى و قاطع است ، من هرگز اين معبودهاى شما را بندگى نمىكنم ، من همان خدايى را بندگى مىكنم كه شما در قبضهء قدرت او هستيد و از ناحيهء او مأمورم كه به [ شما ابلاغ كنم كه به ] او ايمان داشته باشيد . اين كتاب در اينجا « دين » را به معنى شريعت گرفته ، در صورتى كه اينجا هم ظاهرش اين است كه به معنى همان خضوع است : راه و روش من ، اين نوع عبادت من . إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي . . . شما اگر در شك هستيد از اين نوع اطاعت من ، از نوع تذلّل من كه فقط تذلّل در مقابل خداى يگانه است و بس ، اينقدر بدانيد كه من جز در پيشگاه او در پيشگاه هيچ موجودى تذلّل

--> ( 1 ) يونس / 104 و 105 . ( 2 ) يوسف / 40 .