مادى تمسك كرد ، گفت : إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ « 1 » . من مىترسم اين آدم دين شما را عوض كند و يا اصلًا فساد و آشوب و فتنه ايجاد كند و زندگى را مختل كند . خلاصه اين فرد ، هم براى دين شما ضرر دارد هم براى دنياى شما . منشأ شرك حال ، منشأ دينهاى شرك آميز - كه آياتش را بعد مىخوانيم - چيست ؟ و اصلًا شرك چطور در جامعه پيدا مىشود ؟ اين خودش يك مسأله‌اى است . ممكن است كسى بخواهد از نظر روانى يا جامعه شناسى تحليل كند . همين‌طور كه « توحيد چگونه در جامعه پيدا مىشود » يك مسئله است . هم توحيد و هم شرك را دو گونه مىتوان توجيه كرد . يكى اينكه بگوييم توحيد چيزى بوده كه انبيا مردم را به آن دعوت كردند ، يعنى باز سرچشمهء ماورائى دارد و علاوه بر اين ، سرچشمهء انسانى دارد ، يعنى مسأله‌اى است كه انسان ، هم منطقاً به سوى آن كشيده مىشود و هم احساساً گرايشى به آن دارد . همان مسئلهء فطرت توحيدى . انسان چرا يگانه پرست است ، چرا خداپرست است ؟ براى اينكه خداپرستى و يگانه پرستى ريشه‌اى در منطق انسان و ريشه‌اى در گرايشهاى باطنى و ذاتى انسان دارد . آيهء « ذر » همين حرف را مىگويد : وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ « 2 » . خدا مىگويد كه ما مردم را بر درون خودشان شاهد گرفتيم ( وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ) آنوقت گفتيم أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ و از درون مردم اين گواهى را گرفتيم كه بله . چرا چنين كرديم ؟ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ [ براى اينكه در روز قيامت نگوييد ما از اين مطلب غافل بوديم . ] بعد مىگويد : أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ « 3 » . اين يك حجتى است باطنى براى شما كه ديگر بعد عذرى نخواهد بود كه بگوييد جبر اجتماع بود ، پدران ما مشرك بودند ، ما هم بچه‌هايى بوديم كه در دامن آنها پرورش پيدا كرديم ، آنها شرك را به ما تلقين كرده بودند . ما يك ظرفهاى خالى بوديم ( همين حرفى كه اينها مىگويند ) ، نسلهاى قبلْ ما را با اين فكرها پر كرده بودند و ما هم با اينها پر شده بوديم ، ما راه ديگرى و چاره‌اى نداشتيم . جواب مىدهد كه شما ظرف خالى نيستيد ، از حالا شما را از اين پر كرديم و اين مىتواند هميشه گواهى براى شما باشد عليه عقايد شرك آميز . اين آيه در اين جهت خيلى عجيب است . مطابق اين منطق ، توحيد ، طبيعىِ انديشهء انسان و طبيعىِ گرايش انسان است .

--> ( 1 ) غافر / 26 . ( 2 ) اعراف / 172 . ( 3 ) اعراف / 173 .