لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ « 1 » . در اين آيه وضع رشد و تكامل و پيروزى و به غيظ درآوردن كفار و محسود واقع شدن [ مسلمانان ] را ذكر مىكند ولى هيچ تكيه روى مسئلهء استضعاف شدگى نيست . وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ ( خصايص اخلاقى ) . تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً اهل عبادتند ، يا در ركوعند يا در سجود . يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً اعتمادى كه به خدا دارند و پيوندشان با خدا چنين محكم است . سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ در چهرهء اينها اثر آن سجده‌هاى طولانى را مىبينى ؛ همه تكيه روى امور معنوى و الهى است ، هيچ تكيه روى امر مادى نشده . يا آيات 171 تا 173 سورهء صافّات : وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ . إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ . وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ . اين آيات هم سنت الهى را بيان مىكند ولى شايد صراحت در هيچ جهت نداشته باشد ، همين قدر مىفرمايد كه سخن ما گذشته است دربارهء بندگان مرسل خودمان يعنى پيامبرانمان كه إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ پيروزى نهايى از آن آنهاست ، يعنى از آنِ دعوت آنها ، مرام و مسلك آنهاست ( مقصود شخص آنها كه نيست ) وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ جند ما ، سپاه ما پيروزند ، اهل حق در نهايت پيروزند . بعد راجع به جنداللَّه و حزب اللَّه كه در قرآن آمده [ بحث مىكنيم ] كه آيا اين هم حتماً ماهيت اقتصادى دارد آن‌طور كه عده‌اى مىگويند ، و جنداللَّه يعنى همان مستضعفين و محرومان ؟ يا نه ، جنداللَّه يعنى گروندگان به ايمان و اختصاص به مستضعفين نداردگو اينكه اكثر آنها را مستضعفين تشكيل مىدهند . از آن جهت كه ايمان دارند جنداللَّه‌اند نه از آن جهت كه مستضعفند . در كتابهايشان نوشته‌اند خدا توده‌اى فكر مىكند ، جانبدارانه فكر مىكند ، نمىتواند غيرتوده‌اى فكر كند و اساساً خودش جزو مستضعفين است ( خندهء استاد ) . در آيهء 24 سورهء الم سجده مىفرمايد : وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ . ما از ميان آنها پيشوايان قرار داديم ، به چه دليل ؟ به دليل دو خصيصه : يك خصيصهء اخلاقى و يك خصيصهء اعتقادى . يكى لَمَّا صَبَرُوا در مقابل آن همه ظلمها و فشارها مقاومت و ايستادگى كردند ، و ديگر اينكه به آيات ما ، به وعده‌هاى ما يقين داشتند ، به دليل اين ايمانشان [ از ميان آنها پيشوايان قرار داديم . ] باز هم آيات ديگرى در اين زمينه - كه بالخصوص تكيه روى اين جهت شده - هست . برمىگرديم و آن آيات را هم بحث مىكنيم . ما فقط يك آيه از آياتى كه روى استضعاف تكيه شده

--> ( 1 ) فتح / 29 .