البته به اين [ ايراد ] جواب داده‌اند ؛ گفته‌اند : راست است ؛ هر تاريخى كه صرفاً نقل شده اعتبار ندارد اما چنين هم نيست كه براى محقق راه تحقيق بسته باشد . براى محقق در حوادث نقلى هم راه تحقيق باز است لااقل در موردى كه افرادى احساسهاى متضاد دارند . افرادى كه احساسهاى متضاد دارند نيز يك قضيه را مىنويسند . وقتى كه اينها با اينكه احساسات متضاد دارند هردو يك چيز را نوشتند ، اين نشان مىدهد كه اين حادثه عين واقعيت است . فرض كنيد قضيه‌اى راجع به امامت اميرالمؤمنين پيش آمده . شيعه‌ها نوشته‌اند ؛ انسان مىگويد چون شيعه بوده‌اند نوشته‌اند . ولى وقتى كه مىبيند آن كسى كه سنى است و احساسات مخالف داشته او هم نوشته ، حالا اگر همهء آن را ننوشته يك قسمت زيادش را نوشته ، [ درمىيابد كه اين قضيه راست است . ] يا يك سلسله قرائن ديگر . و بعلاوه اين خودش يك حسابى است كه حقيقت را براى هميشه از همگان نمىشود پنهان كرد . درست است كه در يك زمان چهرهء حقيقت را مخفى مىكنند ، ولى كمى كه زمان مىگذرد مىبينيد خود حقيقت چهرهء خودش را نشان مىدهد ، كه از اين قضايا زياد داريم . و به هرحال تاريخ هم براى خودش يك سلسله بديهيات و مسلّمات دارد و يك سلسله مشكوكات . بله ، اگر ما بخواهيم يك كتاب تاريخ را باز كنيم هرچه كه در آن كتاب هست همه را بگوييم كه درست است ، اين حرف غلطى است . اما از مجموع نقلهاى تاريخى ، ما به يك سلسله وقايع مىرسيم كه اينها [ مسلّماً حقيقت دارند . ] چنان كه در علوم به يك سلسله بديهيات مىرسيم ، در تاريخ هم به يك سلسله مسلّمات مىرسيم . همان مسلّمات تاريخى لااقل در بسيارى از موارد كافى است براى اينكه محقق بتواند اظهارنظر كند . مثلًا آيا ما الآن مىتوانيم شك كنيم كه در دو هزار و پانصدسال پيش تمدن بزرگى به نام تمدن يونان وجود داشته ؟ هيچ نمىشود شك كرد . تمدنى به نام تمدن رم وجود داشته ؟ هيچ نمىشود شك كرد . حتى در بسيارى خصوصياتِ اين تمدنها هيچ نمىشود شك كرد . بله ، در برخى امور مىشود شك كرد ، مثلًا ريشهء تمدن يونان چه بوده ؟ آيا همهء اين تمدن از نبوغ خود مردم آن سرزمين سرچشمه گرفته يا اينكه اينها يك سلسله استفاده‌هايى از جاهاى ديگر كرده‌اند كه تاريخ آنها در دست نيست ؟ مثلًا اين تمدن از مشرق زمين چه موادى استفاده كرده است ؟ اينها گاهى مردد و مشكوك باقى مىماند . گاهى اصل اينكه تمدن يونان از مشرق زمين استفاده كرده مسلّم است ولى چقدر استفاده كرده مشكوك مىماند . آيا جامعه ضابطهء كلى دارد ؟ بحث دوم اين است كه فرضاً تاريخ نقلى قابل اعتماد باشد ولى ما آن وقت مىتوانيم از حوادث