است يا حتى در وقتى كه از مادر متولد مىشود يك سلسله دانشهاى بالفطره يا گرايشهاى بالفطرهء بالفعل دارد كه الآن چيزى از دنيا نمىداند ولى چند مطلب را كاملًا مىداند ، يعنى اكنون در ذهنش اينها را بالفعل مىداند . الآن در درون خودش يك خواسته‌هايى مثلًا خواستهء اخلاقى يا مذهبى مانند ميل به عبادت و پرستش آنچنان كه در يك آدم بزرگسال اين ميل و گرايش هست بالفعل هست . مقصود اين است كه اين‌جور بالفعل نيست ولى هستهء اينها در او هست و اين هسته خود به خود رشد مىكند . و لهذا آيات فطرت مثلًا با آيهء وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ « 1 » منافات ندارد . - باز مىشود آيه را روى ميزانهايى كه خودش قرار داده ( سمع و بصر و . . . ) توجيه كرد ، يعنى ادراكهايى كه از اين راهها برايتان حاصل مىشود و شما كسب مىكنيد . استاد : آيه كه مىگويد : لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً . . . چيزى نمىدانستيد و براى شما سمع و بصر و فؤاد - كه فطرت هم در فؤاد است - قرار داد لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ، يعنى بعد علم براى شما از اين طرق سمع و بصر كه طرق حسى است و فؤاد كه بيشتر به همان فطرت نظر دارد و ممكن است به عقل نظر داشته باشد [ پيدا مىشود . ] - به عقل نظر داشته باشد ، يعنى لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً از چيزهايى كه مىتوانيد به اين وسايل [ كسب كنيد . ] چون در آن صورت آن آيهء شريفه‌اى كه مىفرمايد : وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ . . . [ قابل توجيه نيست . ] استاد : آن آيه كه هيچ دلالت ندارد . اگر مسئلهء روايات مطرح باشد آن جهت را هم آقاى طباطبايى خوب توجيه كرده‌اند كه مسئلهء تقدم زمانى مطرح نيست ، همان‌طور كه شما مىگوييد مسئلهء تقدم رتبى مطرح است . مسئلهء تقدم رتبى با آنچه كه ما مىگوييم منافات ندارد . اما آيهء : وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ « 2 » . آيه مىگويد : مِنْ بَنِي آدَمَ . مسئلهء آدم را كه طرح نمىكند ، بنى آدم را طرح كرده . بعد مىگويد : ذُرِّيَّتَهُمْ ذُرّيّهء بنى آدم را نه ذرّيهء آدم را . بعد : وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ . خود آيه با آن طرز بيان معروفى كه مىگويند ، خيلى متفاوت است .

--> ( 1 ) نحل / 78 . ( 2 ) اعراف / 172 .