تقدير است : براى تعارف و بازشناسى نه براى تفاخر ، زيرا ملاك تفاخر اين نيست ، ملاك تفاخر تقواست . تعليل مىشود ولى نه براى منطوق آيه بلكه براى مفهوم آيه . اين افراد مىگويند بنابراين اين آيه يعنى تأييد ناسيوناليسم . اگر شَعب شَعب بودن و قبيله قبيله بودن چيزى است كه اسلام آمده آن را از بين ببرد كه ديگر حكمت برايش ذكر كردن معنى نداشت . پس وقتى حكمت برايش ذكر مىكند معنايش اين است كه اصلش را تأييد مىكند و مىگويد اين بايد باشد . چه را از آن نفى مىكند ؟ آن استفادهء سوئى را كه از آن مىكنند يعنى به جاى اينكه آن را ملاك تعارف و بازشناسى قرار بدهند ملاك تفاخر قرار مىدهند . بازشناسى يعنى چه ؟ خودشان مىگويند يعنى يك اصل اجتماعى بسيار بزرگ . ملتها وقتى كه به صورت ملتها باشند و در مقابل يكديگر قرار بگيرند همديگر را مىشناسند ؛ هر ملتى ، هم ملتهاى ديگر را مىشناسد هم خودش را ؛ اين اصل ديالكتيكى كه انسان تا يك شى ءِ مقابل نداشته باشد خودش را درك نمىكند ( تُعْرَفُ الْاشْياءُ بِاضْدادِها ) ، همين‌طور كه روان شناسها گفته‌اند كه انسان « من » خودش را آن وقت درك مىكند كه ديگرى را در مقابل خودش ببيند . اگر انسان در مقابل خودش ديگرى را هرگز نبيند « من » اش را هم هرگز درك نمىكند . پس « من » را آن وقت مىشناسد كه بتواند ديگرى را در مقابل خودش بشناسد ؛ يعنى خودش را به كمك او مىشناسد ، او را به كمك خودش مىشناسد . ملتها هم به هويت خودشان آن وقت پى مىبرند كه ملتهاى ديگرى در مقابل خودشان باشند و هميشه ملتها در مقابل ملتهاى ديگر خودشان را درك مىكنند و به اصطلاح غرور ملى پيدا مىكنند و شخصيت خودشان را مىيابند و به خود مىآيند و روح زنده و جان پيدا مىكنند . مىگويند پس قرآن هم اين مسئله را در اينجا گفته است . اسلام و ناسيوناليسم ولى اين نظر درست نيست . اولًا اگر معنى آيه اين‌جور مىبود بايد به جاى إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى گفته مىشد : « انّا خَلَقْناكُمْ ذَكَراً وَ انْثى » ما شما را نر و ماده آفريديم . حتى اگر مِنْ را مِن بيانى هم بگيريم كافى نيست : ما شما را آفريديم كه گروهى از شما مذكر هستيد و گروهى مؤنث . بايد اين جور باشد كه ما شما را آفريديم « ذَكَراً وَ انْثى » يعنى شما را مذكر و مؤنث آفريديم ، تا با « وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ » به يك معنا دربيايد ؛ در صورتى كه مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى است و آن دو معنايى كه تا حالا مفسرين گفته‌اند هيچ كدامش با اين معنا نمىسازد . اگر ما بگوييم كه معنى آيه اين است : ما شما را از مردى و زنى آفريديم ؛ اين كه اصلًا هيچ رابطه پيدا نمىكند . يعنى شما را از آدم و حوّا آفريديم . اگر هم بگوييم ما شما را اعم از مرد و زن آفريده‌ايم ، اين يك مقدمه‌اى است براى جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ ؛ يعنى ما شما را اعم از مرد و زن آفريده‌ايم ، آفرينندهء همهء شما ما هستيم ، و شما را شعبه‌ها و