« نمىشود نشد » در كار نيست . پس اين گونه آيات كه فرد را به عصيان در مقابل روح حاكم بر جامعه دعوت مىكند نيز دليل بر اين است كه قرآن فرد را در مقابل جامعه مجبور نمىداند . باز هم ما آيات ديگرى داريم . مثلًا آيهء 45 سورهء مدّثّر هم بىدلالت نيست : قرآن نقل مىكند كه گروهى از مردم به دوزخ مىروند ، بعد از ناحيهء ملائكهء الهى به آنها گفته مىشود كه ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ چه چيز شما را به اينجا آورد ؟ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ ما در زمرهء نمازگزاران نبوديم . وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ « 1 » ما مساكين را اطعام نمىكرديم . وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ « 2 » قيامت و روز جزا را هم دروغ مىپنداشتيم . وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ « 3 » ديگران ، جمع ، به هرجا كه فرو مىرفتند ما هم با آنها فرو مىرفتيم . اين در واقع آخرين حرفشان است كه ديگران نماز نمىخواندند ما هم نمىخوانديم ، آنها اطعام مساكين نمىكردند ما هم نمىكرديم ، آنها مىگفتند قيامت دروغ است ما هم مىگفتيم دروغ است . هرچه آنها مىگفتند ما هم حرف آنها را تكرار مىكرديم . اين معنايش اين است كه اينها عذرِ پسنديده نيست . اين علامت اين است كه قرآن مىخواهد بگويد كه انسان در مقابل روح حاكم بر جامعهء خودش آزادى و استقلال دارد . - در آيهء عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ خطابْ جمعى است ، مثل همان يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ . استاد : نه ، هرجا كه صورت جمع داشته باشد معلوم نيست كه مخاطب هم حتماً جمع باشد . تازه جمع هم كه بخواهد باشد ضرر ندارد . - ضميرهايش همه « كُمْ » است . استاد : باشد ، ضرر ندارد . به قرينهء لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ داريم عرض مىكنيم . فرض كنيد [ مخاطب ] جمع [ باشد . ] جامعه شناسان هم مىگويند هر جامعه‌اى به جامعه‌هاى كوچكتر يعنى به گروههاى كوچكتر تقسيم مىشود . مثلًا ممكن است مخاطبْ گروهى باشد كه در اقليت هستند ، به اين گروهِ در اقليت مىگويد : اى گروهِ در اقليت خودتان را بپاييد ، ضلالت اكثريت به شما زيان نمىرساند . باز مدعاى ما را ثابت مىكند ، چون روح حاكم بر جامعه روح اكثريت است . اگر جبر باشد ، اقليت مجبور است از اكثريت پيروى كند . وقتى نيروى اكثريت به يك طرف كشيده شد قهراً

--> ( 1 ) مدثر / 42 - 44 . ( 2 ) مدثر / 46 . ( 3 ) مدثر / 45 .