نظر منشأش روح افراد است ، يعنى از تركيب سرمايه‌هاى افراد با يكديگر روح جمع به وجود مىآيد و لهذا فطرت افراد در فطرت جامعه هم اثر مىگذارد يعنى روحيات افراد ( چون افراد تنها فطرت الهى و انسانى كه ندارند ، جنبه‌هاى حيوانى هم دارند ) در روحيات جامعه اثر مىگذارد . جامعه كه انسان الكل است ، ارادهء جامعه ، وجدان جامعه انعكاسى است از ارادهء افراد و از وجدان افراد . اگر وجدان افراد يك وجدان انحرافى باشد روح جامعه هم يك روح انحرافى مىشود . جامعهء انسانى در مجموع متكامل است بنابراين با اينكه ما هم قبول داريم كه در مجموع ، جامعه رو به كمال پيش مىرود اما ما قائل نيستيم به اينكه جامعه روى خط مستقيم رو به كمال پيش مىرود . اين را ما مكرر گفته‌ايم و اخيراً ديديم كه حتى جامعه شناسهاى امروز هم قبول دارند ، مىگويند جامعهء انسانى در مجموع متكامل است اما اين به اين معنا نيست كه وضع جديدى كه فردا پيدا مىكند از وضع امروزش كاملتر است ، پس فردا از فردا كاملتر ، روز بعدش از پس فردا كاملتر و به همين ترتيب ، يعنى روى خط مستقيم و بدون توقف ؛ بلكه جامعه چون از افراد تشكيل مىشود گاهى توقف هم دارد . اين يك حركت جبرى نيست كه دائماً و سال به سال يك حركت تكاملى داشته باشد . جامعه خيلى وقتها درجا مىزند ، ممكن است صد سال هم درجا بزند . جامعه عقبگرد دارد ، ممكن است كه به عقب برگردد ؛ نه تنها جلو نرود ، به عقب هم برگردد . جامعه انحراف به راست و انحراف به چپ دارد ، يعنى حركت دارد ولى در عين حركت ممكن است روى آن خط مستقيمى كه بايد برود نرود . بله ، اگر ما معدّل بگيريم ، مثلًا معدّل جامعهء انسانيت را در طول دو هزار سال بگيريم اين جامعه روى خط مستقيم به جلو رفته . توقف هم داشته ، عقبگرد هم داشته ، انحراف به راست هم داشته ، انحراف به چپ هم داشته ، در مجموع كه معدّل بگيريم ، آيا نسبت به دو هزار سال پيش به عقب برگشته يا جلو رفته ؟ در مجموع جلو رفته . پس فرق است ميان اينكه بگوييم جامعه كه متكامل مىشود ، در مجموع حركات خودش در نهايت امر رو به پيشروى است ، و ميان اينكه هر حركت جامعه و هر وضع جامعه را پيشروى تلقى كنيم . پس مسئلهء زمان هم به اين شكل حل مىشود . اين‌جور نيست كه زمان هر وضعى پيدا كرد همان صواب است و افراد بايد خود را به زمان تطبيق بدهند ؛ بلكه زمان يك معيار ديگرى دارد ؛ زمان ممكن است به عقب برگردد ، به انحطاط كشيده شود ، زمان ممكن است راكد بشود ، زمان ممكن است منحرف به راست بشود و ممكن است منحرف به چپ بشود . اينجا يكى از آن مواردى است كه نظريهء فطرت ، عجيب به كار مىآيد كه در تكوّن روح جامعه فطرت انسانيت سهمى دارد . البته همان گونه كه افراد مختلف هستند : افراد فطرى و مستقيم و