عدالت چنين حكم مىكند . مسئلهء عدالت مطرح نيست ، مسئلهء جبر تاريخ است كه اينچنين مىشود . مسئلهء ماشين از نظر عدالت حال از نظر مسئلهء عدالت قضيه به چه شكل مطرح مىشود ؟ از نظر عدالت ، در اينجا مسئلهء ماشين يك مسئلهء جديد به وجود آورده است كه قابل مطالعه است و در دوران قبل از ماشين چنين مسأله‌اى وجود نداشته و آن اين است : ممكن است كسى از روى موازين عدالت ايراد بگيرد بر اينكه اصلًا آيا ماشين مىتواند مالك خصوصى داشته باشد كه يك نفر سرمايه‌دار برود با پول خودش يك دستگاهى را كه به جاى انسان كار مىكند بخرد و از آن مانند يك ابزار خصوصى و مملوك خصوصى استفاده كند ؟ اشكالش از اين راه است : ممكن است كسى بگويد كه خريد و فروش ابزارهاى ساده بلااشكال است . يك نفر زحمتى مىكشد كارى مىكند و بيلى را مىسازد ، ديگرى هم كه مىتوانست اين بيل را بسازد به جاى اينكه خودش اين بيل را بسازد از محصول كار خودش پولى يا كالايى تهيه مىكند آن پول يا كالا را مىدهد و اين بيل را مىخرد . ولى ماشين اصلًا محصول كار فرد نيست ، ماشين را فرد نساخته است جامعه ساخته است ، تاريخ ساخته است ، فرهنگ مستمر هزار ساله و بيش از هزارسالهء بشر ساخته است ؛ يعنى هيچ كس نمىتواند ادعا كند كه ماشين را من توليد كرده‌ام ، من اختراع كرده‌ام . مسئلهء اختراعات ماشينى اين است كه افكار و انديشه‌هاى بشر كه در طول تاريخ روى يكديگر انباشته مىشوند ، بعد به يك مرحلهء معين كه مىرسد آن نتيجهء نهايى را مىدهد ، آنوقت انسان كار را به جزء اخير علت تامّه نسبت مىدهد غافل از اينكه اين كار مال اين جزء اخير علت تامّه نيست مال مجموع علل است . مثال ساده‌اى عرض مىكنم : ما ترازويى داريم و بارى را كه ده من وزن دارد در يك كفهء آن گذاشته‌ايم . يك روز يك نفر مىآيد يك وزنهء يك كيلويى در آن كفهء ديگر مىگذارد و مىرود . مسلّم است كه با آن بلند نمىشود . يك كسى مىآيد يك وزنهء دو كيلويى مىگذارد . باز هم بلند نمىشود . يك كسى مىآيد يك وزنهء نيم كيلويى مىگذارد ، باز بلند نمىشود . همين‌طور يكى يكى پشت سر يكديگر مىآيند . اين بارى كه ده من يعنى سى كيلو است ، تا بيست و نه كيلو و نهصد گرم هم كه بيايند بگذارند بلند نمىشود . يك نفر مىآيد صد گرم روى اين كفه مىگذارد و اين بار از جا بلند مىشود . اينجا اگر آدم غافل باشد مىگويد آفرين به اين آدم ! اين همه آدم آمدند نتوانستند اين را از جا بلند كنند ، اين آخرى كه آمد بلند كرد ! نه ، آخرى كه آمد به كمك ديگران اين كار را كرد . اگر اين بلند شده معلول اين صد گرم نيست ، معلول مجموع اين وزنه‌هايى است كه به تدريج روى يكديگر گذاشته‌اند . ماشين معلول ابتكار و خلاقيت مغز يك نفر نيست . آن كسى كه ساده‌ترين ماشينها را اختراع