را داشتند ، مخصوصاً در بسيارى از دوره‌ها . از دورهء متوكل به بعد هيچ وقت خلافت عباسى قدرت اينكه بتواند حاكمى را در قلمرو خودش مجبور به تبعيت كند نداشته ، ولى در عين حال همهء اينها از او پيروى مىكردند ، يعنى كم كم خلافت به صورت يك امر مقدس يعنى يك امر شرعى درآمد . تنها در زمان صفويه است [ كه چنين نيست ، ] به اين علت كه صفويه شيعه بودند و خلافت را به رسميت نمىشناختند . [ در اين زمان ، ] ايران اصلًا اين فكر از سرش بيرون آمد ، در صورتى كه دوره دورهء عثمانى بود ؛ حتى با خلفاى عثمانى هم جنگيد ؛ و الّا خلفاى عباسى ، بعد هم خلفاى عثمانى و در دورهء فاطميين هم خلفاى فاطمى در منطقهء مصر و در دورهء خلفاى اندلس هم خلفاى اموى در آنجا ، يك حكومت مقدس داشتند ، يعنى فردى كه در ايران حكومت مىكرد هميشه يك دغدغهء فكرى داشت كه اين حكومت من شرعى باشد و خلاف شرع نباشد ، بنابراين اجازه از حاكم شرعى داشته باشم . عين آنچه كه شيعهء امروز راجع به حاكم شرعى و مجتهد فكر مىكند اينها راجع به خلافت فكر مىكردند . تنها يعقوب ليث صفّار است كه در تاريخش نوشته‌اند كه اين مطلب را اصلًا قبول نداشت .