تأثير عوامل محرك تاريخ در يكديگر بحث راجع به مسئلهء نوابغ و همچنين مسئلهء اختراعات است . نظريهء نوابغ و قهرمانان با اغلب نظريه‌هاى ديگرى كه داشتيم منافات زيادى ندارد ، يعنى قابل جمع است . مثلًا اگر كسى بخواهد تاريخ را براساس محيط جغرافيايى يا نژاد و يا حتى اختراعات توجيه كند ، مانعى ندارد كه در عين حال قائل باشد كه نژاد يا محيط جغرافيايى نوابغى مىسازند ، يعنى يك منطقهء خاص جغرافيايى است كه از آنجا نابغه برمىخيزد نه همهء منطقه‌ها . همين‌طور كه مىگويند منطقه‌هاى خاصى هست كه ملتهاى قوى در آنجا به وجود مىآيند و قهراً در ميان افراد آن ملتها هم - كه همهء افراد على السويه نيستند و بدون شك اختلاف و تفاوت هست - باز افرادى هستند كه نسبت به افراد ديگر فوق العادگى دارند ، و باز محيط جغرافيايى است كه نابغه به وجود مىآورد و نابغه است كه نقش زيادى در حركت تاريخ دارد . مىتوانيم محيط جغرافيايى را بدون نابغه فرض كنيم مثلًا بگوييم كه محيطهاى شمالى ، افراد و ملتهاى قوى به وجود مىآورند و همان خصلت طبيعى كه اين ملتها از محيطشان گرفته‌اند اينها را وادار به حركتى در تاريخ مىكند بدون اينكه نيازى به رهبر باشد . ولى ممكن است كسى اين نظريه را به اين شكل نپذيرد و بگويد : درست است كه محيط جغرافيايى در روحيهء ملت اثر مىگذارد ولى بالاخره افراد برجسته و فوق العاده‌اى در ميان همانها به وجود مىآيد كه آنها هستند كه اين نيروها را در حركتها و كارهاى نظامى جمع و جور و رهبرى مىكنند . قدرت رهبرى و مديريت در نابغه فوق العاده است . افرادى نظير بيسمارك - كه مؤلف مثال زده است - يا نادر در ايران ، يا افراد ديگرى كه تحولاتى به وجود آورده‌اند [ از اين قبيل‌اند ] . درست است كه نادر از نظر سربازى هم يك سرباز خيلى شجاع بود ولى خيلى سربازها بوده‌اند