خود اينها گفتند براى طبقهء ارباب آن كارى را كه دولت با زور شلاق نمىتوانست انجام بدهد مذهب با زور موعظه و اندرز و تعليمات خودش انجام داد . پس لازمه‌اش اين است كه هر زمانى هر يك از مذاهب كه پيدا شدند بايد همان طبقه‌اى كه منتفع مىشدند بيش از هر طبقهء ديگر طرفدار مذهب باشند و حال آنكه خود اينها اينجا اعتراف مىكنند كه غلامان و بردگان طرفدار مسيحيت بودند و طبقهء حاكمه به شدت مخالف بودند . بعد جناياتى را كه از طرف طبقهء حاكمه در 250 سال اول مسيحيت عليه غلامان و بردگانى كه به مسيحيت گرايش پيدا كرده بودند انجام مىشد از تاريخ آلبرماله نقل و حكايت مىكند . راجع به اسلام هم عيناً همين حرف را مىزند ، مىگويد اسلام هم تا پايان دورهء خلفاى راشدين همين وضع را داشت و [ طبقهء ارباب و تاجر ] با آن مبارزه مىكردند . شما مىگوييد محيط مكه يك محيط تجارت پيشه‌اى بود و روابط تجارى در مكه پيدا شده بود و مكه حلقهء رابطى بود ميان يمن از يك طرف و شام از طرف ديگر و بنابراين احتياج به يك تمركز در عربستان پيدا شده بود و اين ، زمينهء مادى پيدايش اسلام است . خوب ، از اين تمركز چه كسى استفاده مىكرد در اين شهر تاجرنشين ؟ بديهى است كه تاجرهاى همين شهر ، همان ابوسفيانها و ابوجهلها و وليد بن مغيره‌ها . خودت قبول دارى كه اينها در ابتداى اسلام تا زمان بنى اميه مخالف سرسخت بودند ؛ به اين دليل كه خودشان روى كار آمدند . پس اين تعليل و تحليل‌ها به جايى نمىرسد . - فرموديد مذهب در عين حال كه عامل تخدير است تكامل را هم باعث مىشود . مىشود اين جور توجيه كرد كه تكامل به نفع طبقهء حاكم ، يعنى توليد بيشتر اقتصادى كه مآلًا جيب حاكم را پر مىكند . استاد : خير ، اينها تكامل كه مىگويند ، تكامل جامعه است به‌طور كلى ، يعنى جامعه از يك مرحلهء پست‌تر به يك مرحلهء عالىتر قدم مىگذارد ، نه اينكه اين امر از نظر آنها تكامل است ؛ آن كه انحطاط است . واقعاً جامعه يك تغيير كيفى پيدا مىكند و قدم به يك مرحلهء بالاترى مىگذارد . اينها صريح اين حرف را مىزنند . بحث مذهب هم اينجا پايان پذيرفت . من در جلسهء پيش نيمه وعده‌اى دادم كه دربارهء مطالب كتاب منشأ خانواده ، مالكيت و دولت انگلس در اين جلسه بحث كنم . امروز هم دو سه ساعتى مطالعه كردم ، بعد ديدم يك كتاب خيلى مفصلى است و از يك مقدمات دورى هم شروع كرده . البته مطالعهء آن خيلى خوب است ، بد هم ترجمه كرده‌اند ، همين فدائيان خلق آن را ترجمه كرده‌اند . آن مقدارى هم كه با بحث ما ارتباط دارد كم است يعنى در همين حدودى است كه ما در اينجا خوانديم . ديگر من از اينكه آن را طرح بكنم