اين يك نوع علت . علت ديگر - كه ايندو با همديگر جور هم در نمىآيند - علت ماركسيستى است . اين علت علت ماركسيستى نيست ، نوع تحليل ماركسيستى نيست « 1 » . و اما نظريهء ماركسيستى اين است كه همهء اينها روبنا و تابع زيربنا هستند . مذاهب شرك ناشى از يك زيربناى شركى در جامعه‌اند و مذاهب توحيدى ناشى از يك زيربناى توحيدى در جامعه‌اند « 2 » . . . جامعه از نظر اقتصادى و اجتماعى به قطبهاى مختلف تقسيم مىشود و تمركز در آن وجود ندارد ، تكامل ابزار توليد هنوز به مرحله‌اى نرسيده كه به جامعه تمركز بدهد و جامعه به صورت قبيله‌ها و گروههاى مختلف است . خلاصه وقتى كه جامعه به صورت چند قطبى باشد انعكاس اين امر در مذهب به صورت چند خدايى پيدا مىشود . اگر جامعه دو قطبى باشد مذهب مىشود ثنوى ، اگر جامعه سه قطبى باشد مذهب مىشود تثليثى و اگر چندين قطبى باشد مذهب مىشود چندين خدايى و خدايان متعدد . ولى اگر جامعه از نظر اجتماعى و اقتصادى نياز به تمركز پيدا كند و به صورت يك واحد متمركز باشد و يك قطبى باشد قهراً مذهبِ يك قطبى هم در روح افراد پيدا مىشود . وقتى كه فرد جامعهء خودش را اين گونه مىبيند قهراً عالم را هم به جامعه قياس مىكند كه عالم هم بايد همين گونه باشد ، نه فقط قياس مىكند بلكه آن را براى توجيه اين مىسازد . روى اين حساب ، توحيد يك زيربناى اقتصادى دارد و آن عبارت است از تحول جامعه از عدم تمركز به تمركز . راجع به عيسويت مىگويد : عيسويت از طرف طبقهء محكوم به علت وعده‌هاى توخالى كه نسبت به دنياى بعد از مرگ مىداد مورد توجه قرار گرفت اما دلايل مادى ايجاد مذهب عيسى فقط همين يك امر نبود بلكه اصولًا جمع آورى غلامان در روم و تسلط روم بر ساير نواحى به ناحيهء روم يك نوع مركزيت بخشيده و اين مركزيت منافى با برخى روابط موجود زمان بود يعنى چون خداهاى ملى كه حدود قدرتشان محدود به سرزمين آن ملت بود با خداهاى ملى ناحيهء ديگر فرق داشتند و از طرفى مركزيت روم كه ناشى از يك ضرورت اقتصادى براى توسعهء بردگى بود با اين قيود جور در نمىآمد به ناچار احتياج به يك مذهب عمومى براى تكميل سياست جهانگشايى به وجود آمد . اين باز تعليل اقتصادى قضيه است نه آن تعليل فكرى . اصلًا دو نظريهء مختلف و متناقض هم

--> ( 1 ) - اين نظريهء اگوست كنت است . استاد : خود مسئلهء جهل نظريهء اگوست كنت است ، ولى به هرحال ماركسيستى نيست . ( 2 ) [ ظاهراً چند ثانيه‌اى از مطلب ضبط نشده است . ]