مىشود داد كه او اصالت داشته باشد بعد يك چيزى از بيرون به آن بدهند . ماده آن چيزى است كه هيچ اصالتى از خودش ندارد [ بلكه ] اول بايد حالت را به او بدهند تا ضمن اين حالت وجود پيدا كند . لذا حكم ندارد . ماده به معناى دقيقى كه در عالم وجود دارد نه قديم است نه حادث ؛ قديم است به قديم بودن حالتش اگر حالت قديم داشته باشد ، حادث است به حادث بودن حالتش ، كه اتفاقاً همهء حالاتش هم حادث است ؛ و از خودش حكم ندارد . پس اين حرفهاى مفت كه آمده‌اند گفته‌اند كه اگر بگوييم عالم قديم است به اين معنا ، پس خدايى وجود ندارد ، بگوييم حادث است آنوقت خدا وجود دارد ؛ چنين نيست ، حدوث و قدمى كه الهيون مىگويند حدوث و قدم ذاتى است ، يعنى يك شىء اعم از اينكه حادث و قديم باشد در ذات خودش يك وقت نيازمند به شىء ديگر است يعنى در ذات خودش نيست است با شىء ديگر هست مىشود ، شىء ديگر هستى را به او بخشيده ، به اين « حادث » مىگويند ولو اينكه زماناً حادث نباشد ؛ و يك وقت بىنياز است . قديم آن چيزى است كه در ذات خودش بىنياز از غير خود باشد اعم از اينكه در همهء زمانها وجود داشته باشد يا در بعضى زمانها ( كه البته فرض نمىشود كه شيئى قديم ذاتى باشد و در بعضى زمانها باشد ، ولى ملاك قدمش آن است . ) پس اين حرف مفت و نامربوط كه - به قول نويسنده - چون ثابت شده است ماده قديم است [ پس خدايى وجود ندارد ، ] حتى اگر فرض كنيم نظريهء لاوازيه هم درست باشد [ بطلان آن روشن است . ] تازه نظريهء لاوازيه هم يك نظريهء غير علمى است ولى نظريه‌اى نيست كه ضربه‌اى به اصول الهى وارد كند . آنچه تا حالا گفتم جنبهء دينى [ و حكمت الهى مسئلهء پيدايش ] مذهب بود ، حال مىآييم سراغ جنبهء علمى قضيه . 2 . از جنبهء علم اين آقايانى كه اينقدر علمى فكر مىكنند آيا براى نظريات علماى امروز احترام قائل هستند ؟ ما كه به قول آنها و به اقرار خودمان علمى فكر نمىكنيم لااقل براى نظريات علماى امروز احترام قائل هستيم . علماى امروز اتفاقاً به همان نظريهء حدوث زمانى عالم رسيده‌اند ، يعنى بعد از دورهء جناب انگلس و دورهء جناب ماركس و دورهء جناب لنين نظريهء ديگرى پيدا شده كه ماترياليستهاى امروز درگيرودار آن نظريه هستند كه آن را چگونه حل كنند ، منتها اين نويسنده‌ها مثل اينكه هنوز در خواب خرگوشى هستند و خبر ندارند . كتابى هست از راسل به نام جهان بينى علمى كه با اينكه روى اصول مادىگرى نوشته شده كتاب خوبى است چون مادىگرى حزبى نيست كه تمامش