كى فشار بياورد ؟ عجالتاً ديگر استثمارشونده و استثماركننده‌اى نيست ولى در عين حال ديكتاتورى هست ، پس معنايش چيست ؟ حالا ديگر استثمارشونده و استثماركننده نيست ، فقط يك حزب ده پانزده ميليونى وجود دارد و يك جامعهء غيرحزبى صد و نود ميليونى . اين حزب به نام طبقهء پرولتر و به نام آن صد و نود ميليون ديگر - كه آنها ديگر هيچ استثماركننده و بورژوا نيستند - دارد بر آنها فشار مىآورد ، يعنى يك طبقهء جديد به نام حزب [ به وجود آمده در حالى ] كه اصلًا ديگر پاى استثمارشونده واستثماركننده در ميان نيست . - مگر ساير مردم در حزب نيستند ؟ استاد : نه ، نيستند . اتفاقاً از مسائلى كه مكرر هم گفته‌ايم همين است كه اينها چرا اجازه نمىدهند كه اين صد و نود ميليون ديگر در اين بهشت وارد بشوند ؟ براى همين است كه اگر همه بخواهند وارد بشوند ، ديگر يك تساوى عمومى برقرار مىشود . واقع مطلب اين است كه اين يك امتياز اقتصادى و غير اقتصادى براى يك حزب در مقابل يك اكثريت شده است ، يعنى يك حكومت اقليت بر اكثريت . الآن در شوروى يك طبقهء جديد به نام حزب كمونيست روى كار آمده است ، به اين اسم كه ما نمايندهء طبقهء پرولتر هستيم ، طبقهء پرولترى كه شايد صد ميليون يا بيشتر از طبقهء كارگر در آنجا باشد كه داخل حزب كمونيست نيستند و از همهء مزايا هم محرومند . دولت در كمونيسم نهايى مسئلهء ديگر - كه آن را در اين كتاب مطرح نكرده است - اين است كه مىگويد فعلًا در فاصلهء دورهء سرمايه دارى و كمونيسم نهايى يك دورهء سوسياليستى هست كه در اين دوره اين طبقهء پرولتر دولتى تشكيل مىدهد و يك حكومت اينچنينى دارد . بعد مىگويد نياز به دولت به كلى از ميان مىرود و ديگر دولتى در كار نيست . همهء حرفهاى اينها بر همين اساس است كه با مالكيت خصوصى دولت به وجود آمده ، با رفتن آن هم دولت از ميان مىرود . ماركس گفت سه چيز عامل از خود بيگانگى بشر شده است كه هر سه چيز را هم خود بشر خلق كرده است : يكى سرمايه است و ديگرى مذهب است و سومى دولت ، و وقتى كه بشر به مرحله‌اى برسد كه خودش را بازيابد و - به قول خود او - به خويشتن خود برگردد ، اين سه عامل از خود بيگانگى را به كلى از ميان خواهد برد . منتها به اينجا كه مىرسند آمده‌اند دورهء كمونيسم را به دو دوره تقسيم كرده‌اند ؛ دين را گفته‌اند در دورهء اول از بين رفت ، سرمايه دارى را هم گفته‌اند در همان دورهء اول از بين رفت ولى دولت را گذاشته‌اند كه در آن دورهء نهايى - كه هنوز به وجود نيامده - از بين برود .