هر نوعى از انواع زندگى محصول تضاد طبقاتى است و تاريخ يكسره جنگ طبقاتى است . معلوم مىشود تاريخ يكسره جنگ طبقاتى نيست ، بلكه تاريخ دوره‌اى را گذرانده كه دورهء اشتراك اوليه است كه در آن دوره هيچ جنگ طبقاتى نبوده است . دورهء اوليهء انتقال از اشتراك اوليه به برده دارى هم با جنگ طبقاتى نبوده ، بلكه يك تولد مسالمت آميزِ زندگى طبقاتى از بطن زندگى بىطبقه بوده است ، چون اگر جنگى بوده جنگ قبيله‌اى با قبيلهء ديگر بوده است . اين چه ربطى دارد به تضاد درونىاى كه اينها ذكر مىكنند ؟ جنگ قبيله‌اى در دورهء اشتراك اوليه هم بوده ، ولى در تمام دورهء خيلى ممتد و طولانى « 1 » اشتراك اوليه هيچ جنگ طبقاتى وجود نداشته است . در اولين مرحله‌اى كه از بطن اين دوره يك تاريخ و دورهء ديگر متولد مىشود بدون جنگ متولد مىشود . تازه زندگى طبقاتى پايه گذارى مىشود و از آن به بعد جنگهاى طبقاتى شروع مىشود . در اينكه اين [ مطلب ] اصول ماركسيسم را نقض مىكند شكى نيست . - اگر ما كل جامعهء انسانى را يك جامعهء اشتراكى در نظر بگيريم . . . « 2 » استاد : عرض كرديم كه نمىشود . مجموع كل را هم بگيريم تضاد ديالكتيكى نيست . اگر از بطن قبيله‌اى قبيلهء ديگر متولد مىشد راست بود . اينها كه چنين حرفى تا حالا نزده‌اند و چنين چيزى نبوده است ، معنى هم ندارد كه از بطن قبيله‌اى قبيلهء ديگرى متولد بشود . - آن‌طور كه در قبايل عرب بوده ، عده‌اى فرزند اين پسر رئيس قبيله بوده‌اند و عده‌اى فرزند آن پسر ، بعد به خاطر اختلافات شغلى به دو بطن تقسيم و با همديگر درگير مىشدند . استاد : اين هم كه تضاد ديالكتيكى نيست ، به ابزار توليد مربوط نيست . اختلاف شغل غير از مسئلهء ابزار توليد است . جنابعالى الآن ذكر كرديد كه يك قبيله‌اى به دو بطن منقسم مىشود ؛ دو بطن كه دو طبقه نيست . - منظورتان از طبقه چيست ؟

--> ( 1 ) دورهء اشتراك اوليه را خيلى طولانى مىدانند . هرچه كه زمان جلوتر مىآيد چون بر شتاب تكامل افزوده مىشود دوره‌ها زود به زود عوض مىشود ، ولى هرچه به عقب برگرديم دوره‌ها از نظر زمان طولانىتر مىشوند . ( 2 ) [ سؤال در نوار نامفهوم است . ]