الآن وجود ندارد كه پدر و مادر و برادرها و خواهرها تا وقتى كه در محيط خانواده هستند احساس وحدت و يگانگى كنند ؛ بلكه از همان روز اول احساس جدايى مىكنند : بابا منتظر است كه دخترش يك قدرى بزرگ بشود كه بتواند كار كند ، به او بگويد برو بيرون ، هرجا مىخواهى به روى برو كه من نمىتوانم خرج زندگى تو را بدهم . آن مقدار هم كه تكفل مىكند در واقع به زور قانون تكفل مىكند . پس آن البته ممكن است يك فرض اساسى باشد ، كما اينكه هست . - . . . ممكن است كه اينها بگويند ابزار توليد به عنوان يك عامل مهم در تغيير دوره‌هاى تاريخى مطرح نيست ، بلكه آنچه مهم است شيوه‌هاى توليد است . مثلًا اول كه انسان در جنگل زندگى مىكرده جمع آورى ميوه و كرم و دانه‌هاى نباتات بوده است . بعد در اثر سرما و يخبندان از جنگل گريخت و به طرف جنوب آمد و ناگزير شكارچى شد كه بنا به قول اينها حتى شكار آدم مىكرده است . بعد از مدتى به ترتيب صيد ماهى ، چوپانى و كشاورزى كرده است كه اين سه دوره را « نئوليتيك » يا نوسنگى مىنامند . تمام اين شيوه‌هاى كاملًا مختلف و متنوع توليد را در كمون اوليه جا مىدهند كه با آن اساس و اصلى كه مطرح كرده بودند كاملًا تخالف و تناقض دارد . استاد : اينها هر تغييرى در ابزار توليد را علت تغيير روابط توليدى و بعد ساير ميزانهاى جامعه نمىدانند . يعنى اين اصل را قائل هستند كه هر تغييرى مادامى كه جنبهء كمّى دارد منشأ يك دگرگونى نمىشود و هر تغيير كمّى هم در نهايت امر به تغيير كيفى منتهى مىشود ؛ وقتى كه جنبهء كيفى پيدا كرد آن وقت است كه تحول و دگرگونى به وجود مىآيد . لذا ممكن است اين‌طور بگويند : تغيير ابزارها مثلًا از سنگ غيرصيقلى به سنگ صيقلى ، در حد تغيير كمّى است ، يا حتى اينكه تير و كمان بسازند و به قول اينها شكار غيرمنظم تبديل به شكار منظم شود . مقصود از شكار غيرمنظم ظاهراً اين است كه يك وقتى انسانها با هم مىرفتند چشمشان به يك مرغى ، يك حيوانى مىافتاد ، سنگى از روى زمين برمىداشتند و مىزدند . شكار منظم [ اين بود ] كه بعد كه تير و كمان كشف شد رسماً به دنبال اين كار مىرفتند ؛ در كمين آن حيوانات بودند و كارشان اين شده بود . اين مقدارها را ممكن است اينها بگويند تغييرات كمّى است ؛ تغييرات كيفى آن وقتى است كه مسئلهء اهلى كردن حيوانات پيدا شد و كشاورزى به يك مرحلهء عاليترى رسيد ( نه اينكه كشف شد ) كه تقريباً مقارن با دورهء محصول اضافى مىشود . ممكن است اينها بگويند كه آن تغييرات تغيير كيفى نبود . وقتى تغيير كيفى پيدا شد اختلاف مرحلهء قبلى و مرحلهء بعدى خيلى شديد است به قدرى كه اينها را بايد دو ماهيت ناميد . آن وقت بود كه منشأ يك دورهء جديد شد .