اجتماعىاش متكامل است و آنها زندگى اجتماعىشان پابرجاست . ما حرفمان اين است كه رازش همان « وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي » « 1 » است . آن نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي در انسان يك بعد لايتناهى چه از نظر استعداد دانش و دانايى و چه از نظر استعدادهاى ديگر به انسان داده است كه وقتى خدا مىگويد : إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً و ملائكه سؤال يا اعتراض مىكنند و بعد به آنها جواب داده مىشود : إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ ، آخرش سر از عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ « 2 » در مىآورد و آنها كه عاجز مىمانند ، خدا مىگويد : أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ « 3 » . يعنى يك ظرفيت علمى و دانشى در انسان هست كه فرشتگان هم [ از درك آن ] ناتوانند و نادان كه در وجود اين موجود چنين استعدادى هست ، و خدا بعد از يك امتحان بر آنها ثابت مىكند كه ديديد شما نمىدانستيد ، يك طرف سكه را خوانده بوديد و طرف ديگر را نخوانده بوديد ؟ ! استعداد بىپايان ، آن هم استعداد اكتساب بىپايان ، دائماً اكتساب بعد از اكتساب و . . . اينها مجبورند ظرفيت انسان را محدود بدانند چون براى علم جايگاه قائل هستند و آن مراكز مغز است و مراكز مغز هرچه باشد بالاخره مثل هر ظرفى پر مىشود . اگر علم را بخواهند جا بدهند مثل اينكه شما در نوار صداها را جا مىدهيد ، بالاخره هر نوارى هرچه هم كه بزرگ باشد ظرفيتى دارد كه پر مىشود . اينها ادعاى لايتناهى بودن ظرفيت تكاملى انسان را مىكنند ولى بى خود ادعا مىكنند . اينكه مىگويند انسان از نظر ظرفيت تكاملى لايتناهى است ، روى مبناى خود اينها غلط است . ولى ما كه مغز را يك ابزارى براى روح مىدانيم و جايگاه اصلى علم را خود روح مىدانيم ، حرف ما آن جمله‌اى است كه در نهج البلاغه است كه : كُلُّ وِعاءٍ يَضيقُ بِما جُعِلَ فيهِ الّا وِعاءَ الْعِلْمِ فَانَّهُ يَتَّسِعُ بِه « 4 » . يعنى هر ظرفى اگر چيزى در آن بريزيد ، به هر نسبت بريزيد ظرفيتش كمتر مىشود . شما اگر در اقيانوس هم يك كاسه آب بريزيد به اندازهء يك كاسه آب پرش كرده‌ايد ولو بگوييد يك ميلياردم مجموع ظرفيتش . ولى مىگويد ظرفيت علم اين‌طور است كه هرچه در آن بريزيد بزرگتر مىشود . در اين ظرف هرچه علم بريزيد وسيعتر مىشود ، پرشدنى نيست كما اينكه ظرفيت آرزوى انسان پرشدنى نيست ، ظرفيت كمال جويى انسان پرشدنى نيست . چون انسان آن بُعد الهى را پيدا كرده است ، ظرفيت مادىاش پرشدنى است ، اين شكم اوست كه پر مىشود ، اين اندام اوست كه با يك پارچهء معينى پوشيده مىشود ، ولى روح انسان - چه از نظر دانش ، چه از نظر آرزو و چه از نظر

--> ( 1 ) حجر / 29 . ( 2 ) بقره / 30 و 31 . ( 3 ) بقره / 33 . ( 4 ) حكمت 205 .