است كسى بگويد - كه انسان حيوانى است كه اجتماعى زندگى مىكند . البته اگر اين را به اين نحو كلى بگوييم درست نيست چون حيوانى كه اجتماعى زندگى كند منحصر به انسان نيست ، حيوانات ديگر هم هستند ، مگر اينكه بگوييم انسان حيوانى است كه اجتماعى زندگى مىكند به معنى اينكه زندگى اجتماعىاش داراى يك سلسله قوانين قراردادى است و تقسيم كار در آنجا به نحو قراردادى و به شكل خاص صورت مىگيرد ، كه البته از مختصات انسان است . ممكن است كسى بگويد انسان حيوانى است مسئول ، يعنى قابليت تكليف و مسئوليت دارد ، حيوانى است كه مىتوان او را مكلّف ساخت و وظيفه‌اى بر عهدهء او گذاشت . اين هم حرف درستى است . بالاتر از اين ، مىشود گفت كه انسان موجودى است آزاد و مختار ، چون قابليت مسئوليت فرع بر آزادى و اختيار است . اما مىدانيم كه مسئوليت فرع بر آزادى و اختيار است و آن نوع آزادى و اختيارى كه در انسان هست فرع بر عقل و انديشه داشتن يعنى يك نوع بلوغ فكرى است ؛ چون انسان به يك حدى از بلوغ فكرى رسيده است مىتواند اراده داشته باشد . قبلًا هم گفته‌ايم كه اراده با ميل فرق مىكند . انسان داراى اراده‌اى است كه حاكم بر ميلهاى خودش است و به اين دليل مسئول است . ريشه‌ها همه به همان قوّهء عاقله برمىگردد . انسان ، موجودى ابزارساز اين آقايان به حساب خودشان در مابه الامتياز انسان از حيوان يك حرف جديد پيدا كرده‌اند . حرف جديد اين است كه مىگويند انسان حيوان ابزارساز است ؛ يعنى آنچه كه انسان را از حيوانها جدا مىكند يعنى مايهء اصلى - اسم نمىبرند بگويند فصل مميّز - و همان كه در واقع مىشود آن را فصل مميّز انسان ناميد ابزارسازى انسان است ، انسان موجودى است ابزارساز . البته اين جمله را خود ماركس هم از بنيامين فرانكلين - كه ظاهراً همان رئيس جمهور معروف آمريكاست - نقل مىكند و دنبال حرف او را مىگيرد . اينها وقتى مىخواهند انسان را تعريف كنند مىگويند به جاى اينكه بگوييم انسان حيوانى است عاقل ، انسان حيوانى است ناطق ، مىگوييم انسان حيوانى است ابزارساز . مىدانيد ابزارسازى همان قدرت فنى انسان است . اينجا حرف خيلى اساسى است . فن همين است كه مىتواند طبيعت را شكل و صورت بدهد ، به نحو دلخواه خود طبيعت را بسازد . توليد هم آخرش برمىگردد به عمل روى طبيعت و طبيعت را مطابق دلخواه خود درآوردن . پس اين ، حرف تازه‌اى شد كه انسان حيوانى است ابزارساز ، حيوانى است فنّان ، حيوانى است كه قدرت فنى و قدرت ابزارسازى دارد .