تبليغ چه نقشى دارد ، تبليغ مثبت . . . - يعنى نقش روشنفكر استاد : نقش روشنفكر . اگر حركت تاريخ جبرى است پس من چه تبليغ بكنم چه تبليغ نكنم او كار خودش را انجام مىدهد . خيلى تعبير خوبى بود كه نه ، در عين حال روشنفكر مىتواند با كار خودش جريان طبيعى را تسريع كند . به همين دليل كه تبليغ كه يك كار روبنايى است مىتواند تسريعى در كار زيربنايى انجام بدهد مىتواند بُطئى هم در آن به وجود بياورد يعنى كارى بكند كه آن را به تأخير بيندازد ولى سرنوشت محتوم ، قطعى است . يك سرنوشت قطعى ما اينجا داريم ، كار ما فقط اين است كه مىتوانيم آن را جلو يا عقب بيندازيم . اين مقدارها براى بشر نقش قائل هستند . پيدايش مذهب - بعد باز توضيحاتى داده دربارهء همين ايدئولوژيها كه الآن مورد بحث بود . مثلًا در مورد مذهب مثال زده كه ايدئولوژيهايى كه ايجاد شده ، از نتايج مناسبات طبقاتى بوده و طبقهء حاكم ايجاد كرده براى نگه داشتن وضع موجود : « اين تأسيسات مثلًا شامل كليساها و مساجد و براى نشر عقايد مذهبى كه اصل آن در همهء مذاهب ايمان به معاد است مىباشد . عقيدهء معاد ناشى از يك مناسبات مخصوص اجتماعى مبنى بر تقسيم طبقاتى و آقايى و بندگى است . » بعد حتى مثالى هم زده ، در حالى كه اگر مىخواهد صحبت بندگى و آقايى را بكند چنانچه توحيد و عبادت و اينها را بگويد مناسبتر است . « به قسمى كه مىدانيم خود تقسيم طبقاتى ناشى از يك مرحلهء تكاملى ابزار توليدى مىباشد ؛ يعنى در آخرين تحليل ، عقيدهء معاد نتيجهء خصلت قواى توليدى است . » استاد : در تأييد نظر شما ممكن است به بيان اينها اين ايراد وارد باشد . اينها گاهى مثلًا در باب مذهب اين حرف را مىگويند كه مذهب اختراع طبقهء حاكمه است . معناى اين مطلب اين مىشود كه پس از آنكه تضاد ميان دو طبقه به وجود آمد طبقهء حاكمه براى اينكه وضع خودش را حفظ كند در آن حال مذهب را خلق و ايجاد كرده و بنابراين مذهب هيچ نقش مثبت در هيچ شرايطى ندارد . - يعنى مولود طبيعى و جبرى واقعيات نيست .