دگرگون مىشود اينها هم دگرگون مىشوند . مثل خود قانون . قانون يك امر قراردادى و موضوعه است . قانون بر اساس يك سلسله مصالح وضع مىشود ولى خود مصالح تغيير مىكند ، وقتى تغيير كرد خود قانون هم تغيير مىكند . اصوليين هم مىگويند كه نسبت احكام و قوانين با مصالح نسبت معلول است به علت . تا اين مصالح هست معلولش هم كه حكم است هست . مصلحتش كه منتفى شد حكم هم خود به خود منتفى مىشود . ولى علم يك ريشه‌اى دارد كه به جاى ديگرى وابسته است . از اين جهت است كه از اين حالت روبنايى يعنى از اين تبعيت محض خارج مىشود ( آن تبعيت محض را روبنايى ناميده‌اند ) ، براى اينكه علم يا مستند به آزمايشهاى بشر است يا مستند به استدلالهاى قياسى بشر . آن اگر دگرگون بشود دگرگون كنندهء [ علم است . ] مثلًا ممكن است كه آزمايشهاى بشر تكامل پيدا كند ، آزمايش جديدى صورت بگيرد و آن را تغيير بدهد ؛ يا يك مغز قوى پيدا بشود استدلالهاى گذشته را رد كند و يك استدلال جديد به جاى آن بياورد . اين هيچ بستگى به تغيير ابزار توليد ندارد ، خواه ابزار توليد ثابت باشد يا تغيير كند . عكس قضيه : ممكن است ابزار توليد عوض بشود و تغيير بكند ولى تجربهء بشر دربارهء يك موضوع همان باشد كه در سابق بوده . علم به منطق بستگى دارد . علم خودش ريشه‌اى در منطق بشر دارد . منطق بشر تحت تأثير [ ابزار توليد و امورى مانند ] مَركب [ نيست . ] مثلًا قبلًا ما در مسائل رياضى وقتى دربارهء دايره يا مثلث يا مربع استدلال مىكرديم يك جور فكر مىكرديم ولى اين متعلق به وقتى بود كه الاغ سوار مىشديم ، تا اين عوض شد و تبديل به هواپيما گرديد يك مرتبه طرز تفكر ما دربارهء مسائل رياضى عوض شود . نه ، طرز تفكر به اينها عوض نمىشود . - اينها براى علوم زيربناى اقتصادى را مطرح مىكنند و مىگويند انگيزهء اقتصادى هدف است براى پيشرفت علوم ، نه تغيير ابزار توليد را . استاد : خير ، انگيزهء اقتصادى كه هميشه هست . ابزار توليد در هر وضعى باشد روابط توليدى خاصى را ايجاب مىكند . ابزار توليد كه تغيير كرد جبراً به دنبال خود روابط توليدى را تغيير مىدهد . روابط توليدى كه تغيير كرد تمام شئون ديگر بايد عوض شود . اين حرف در باب فلسفه‌ها ممكن است درست باشد چون ممكن است بگويند اغلب فلسفه‌ها يك سلسله فرضيه‌هاست ، اين فرضيه‌ها در هر زمانى متناسب با وضع زندگى آن مردم است ، وضع زندگى عوض شود فرضيه‌هاى فلسفى هم عوض مىشود . ولى در باب علوم قطعاً چنين حرفى را نمىشود گفت . در باب فلسفه‌هايى هم كه ريشه‌هاى منطقى محكمى دارد چنين حرفى را نمىشود زد .