2 توليد - نويسندهء كتاب قبلًا گفت روابط توليدى زيربناى روابط اجتماعى است كه خود روابط توليدى به وسيلهء قواى توليدى تعيين مىشود . جمله‌اى دارد ، مىگويد : « ولى اين عمل بر روى طبيعت كه باعث ايجاد وسائل مادى زندگى مىگردد خود سبب مىشود كه ميان افراد بشر روابطى ايجاد شود و برحسب اينكه اين وسائل مادى توليد در تصرف چه كسى باشد اين روابط متفاوت خواهند بود . » يعنى تعيين كنندهء روابط توليدى را اين مىداند كه ابزار توليد دست چه كسى باشد ؛ و اين يك مقدار تفاوت مىكند با اينكه ابزار توليد چه باشد . بنابراين تعليل دوگانه‌اى است براى روابط توليدى . استاد : [ مىخواهد بگويد ابزار توليد ] در چه مرحله‌اى از تكامل باشد . اختيارى نيست كه ما اين جور كرده باشيم . اينكه روابط توليدى چگونه باشد بستگى دارد به اينكه ابزار توليد در اختيار چه كسانى باشد . ولى اينكه ابزار توليد در اختيار چه كسانى باشد بستگى دارد به اينكه ابزار توليد در چه مرحله‌اى از تكامل باشد . ابزار توليد وقتى كه در مراحل ابتدايى هست جبراً بايد به همان شكلى كه بوده ، باشد يعنى به صورت فردى باشد كما اينكه ابزار توليد وقتى تكامل پيدا مىكند بايد به صورت جمعى اداره بشود ، به عقيدهء اينها جبراً بايد در اختيار جامعه قرار بگيرد . پس اينها با هم تنافى ندارد . - اينها در تعليل قبلىشان روابط توليدى را بر روابط مالكيت مقدم مىدانستند ، مىگفتند قواى