بايد جمعى شود چون تعداد برده‌هايى كه در يك كار توليدى مثلًا ساختن اهرام مصر شركت مىكردند خيلى زياد بود . پس تحول از بردگى به دورهء بعدى بايد مالكيت جمعى را ايجاب كند . استاد : نه ، اينها مىگويند ابزار توليد ابزار جمعى است . در آن دوره‌ها ابزار ابزار جمعى نبوده ، يعنى يك چيزى مثل كارخانه كه يك دستگاه باشد و هزار نفر بخواهند يك دستگاه را بچرخانند . پديدهء جديد اين است كه يك ابزار جمعى به وجود آمده ، ابزارى به وجود آمده كه ديگر [ كار كردن با آن ] كار فرد نيست ، كار پنج نفر و ده نفر هم نيست ، بايد هزار نفر دست به دست يكديگر بدهند تا بتوانند آن را بچرخانند . جنبهء جديدش اين است . - يعنى ابزار توليد ، جمعى شده ؟ استاد : بله ، يعنى وضع جمعى پيدا كرده ، وضعى پيدا كرده كه نمىتواند يك فرد يا چند فرد آن را بگردانند . - مثلًا يك ماشين اتوماتيكى كه يك كارگر . . . استاد : آن ، مرحلهء بعد است . برويم به زمان ماركس كه هرچه ماشين بزرگتر مىشود بر عدهء كارگر افزوده مىشود . اينكه هرچه ماشين فنىتر بشود از عدهء كارگر كاسته مىشود پديدهء جديد است ، اين را رها كنيد ؛ نظريهء آنها را مىخواهيم ببينيم كه روى چه حسابى گفته‌اند . - . . . دو نوع تفكر و دو نوع ايدئولوژى و دو نوع آرمان براى اينها پيدا مىشود . . . و قبلًا كه قواى توليدى اين پيشرفت را نداشت و روابط توليدى متناسب را نداشت مسئلهء آزاديخواهى كه محرك انسانها باشد مطرح نبود . حال آيا مسائلى از قبيل آزاديخواهى ذاتى انسان است يا متناسب با قواى توليدى تغيير مىكند ؟ پايگاه مستقل فكرى انسان بله ، آن وقت اين [ امر ] تابع يك اصل عامترى هست و آن اين است كه انسان از نظر فكر و از نظر آرمان هر دو ، يك وضع مطلق ندارد يعنى نمىشود انسان را مجرد از محيط طبيعى و بالخصوص