حرف خيلى حسابى است . اما اين يك حرف حسابى است كه فقط ما مىتوانيم بگوييم يعنى با فلسفهء ما سازگار است نه با فلسفهء اينها . با فلسفهء اينها هر انسانى با يك ماشين اساساً فرق نمىكند . همين‌طور كه ماشين در اثر كار و در اثر نياز هيچ وقت نمىتواند خودش را بسازد ، هرچه ماشين كار كند خود ماشين نمىتواند خودش را التيام بدهد ، بسازد ، تكميل كند و به جلو ببرد ، انسان هم نبايد بتواند و هيچ حيوانى نبايد بتواند . ولى اينكه انسان و حيوانها مىتوانند اين كار را بكنند در اثر نيروى حيات و اصالت نيروى حيات است . و لهذا اينها به هيچ شكلى نمىتوانند اين مسئله را كه كار حتى در تكامل زيستى هم مؤثر بوده است توجيه كنند . ولى روى نظريات ما تا يك حدى كار مىتواند از نظر زيست شناسى هم نقش مؤثر داشته باشد . اما از نظر اينها نبايد هيچ نقشى داشته باشد . - بحث ديگرى را مطرح كرده و آن بحث آراء ، عقايد ، احساسات ، آرزوها ، تمايلات شخصى و روانى است . از . . . متفكر ماركسيست فرانسوى نقل كرده است كه : هرچند كه افكار و عقايد و عدالتخواهى و . . . همه در تحول اجتماعى تأثير مىكنند ، اما در عين حال خود اينها به‌طور كامل تأثيرپذير از شرايط اجتماعى هستند كه اثبات كرديم كه شرايط اجتماعى از مناسبات اقتصادى و مناسبات اقتصادى از وضع توليد تأثير مىپذيرند ؛ يعنى خلاصه تفاوت كردن اينها ، اينكه الآن در اين شرايط آزادى حكومت مورد توجه است ، در آن شرايط دين و هنر مورد تقاضاست ، تمام اينها در آخرين تحليل باز برمىگردد به ابزار توليد . در واقع امر هم آن چيزهايى كه قبول داريم در عين حال تأثير دارند . اين يك نوع شايد رشوه و حق سكوت است كه مسئله سرهم بندى شود و گرنه همان‌طور كه اول جلسه آقاى مطهرى فرمودند اگر اينها بخواهند در هم تأثير داشته باشند چنانچه در اين تأثير و تأثرى كه مىپذيرند در دو پايه مساوى با هم هستند پس چرا زيربنا و روبنا ؟ چه اشكال دارد برعكس بگيريم كه افكار و احساسات و آراء و از اين قبيل هستند كه تغيير مىكنند و ابزار توليد را تغيير مىدهند . پس مسلم است كه براى ابزار توليد ارزش ديگرى قائل هستيد ، يعنى آن را علت مىدانيد . پس ديگر اين حرف را نزنيد يعنى به اصطلاح ماله روى آن نكشيد ، بگوييد اينها تأثيرپذيرند . - آن مثالى كه قبلًا زديم كه چه اثرى فرزند روى پدر مىگذارد و چه اثرى پدر روى فرزند ، يعنى پدر علت واقعى براى فرزند است ولى فرزند كه به وجود مىآيد اثرى روى پدر خودش مىگذارد .