3 ماديگرايى تاريخى ماديگرايى تاريخى كه به منزلهء بررسى تاريخ از ديدگاه اقتصادى است ، همچنين بررسى اقتصاد است از ديدگاه تاريخى . در واقع بيان اين موضوع كه روابط اقتصادى تعيين كنندهء وضع تمدن است كافى نيست ، بايد شرح داد كه تحول اين روابط اقتصادى به چه ترتيب است « 1 » . در اول بخش دوم گفتيم ماديگرايى تاريخى يا ماترياليسم تاريخى يك برداشت اقتصادى از تاريخ و يك برداشت تاريخى از اقتصاد است . « برداشتى اقتصادى از تاريخ است » معنايش اين است كه ماهيت واقعى تاريخ ، اقتصادى است . همان مفهوم « زيربنا » كه مىگويند اين است . تاريخ جريان زندگى بشر است . اين جريان زندگى بشر يك ماهيتى دارد و يك جلوه‌ها و آثارى . ماهيت تاريخ بشر چه ماهيتى است ؟ آيا ماهيت اخلاقى است ، ماهيت فكرى و عقلانى است يا ماهيت اقتصادى ؟ و حتى به‌طور كلى بگوييم ماهيت فرهنگى است و يا ماهيت اقتصادى ؟ فرض كنيد كسى بگويد ماهيت فرهنگى است ، يعنى اين جريان و اين تحولات درواقع يك فرهنگ است كه جريان پيدا كرده و تحول پيدا كرده تا به اينجا رسيده ، كه قهراً آن وقت بشر يعنى همان وجود فرهنگى ، و جامعهء بشر ماهيت فرهنگى دارد ؛ اين فرهنگ كوچك از ابتدا تدريجاً رشد كرده تا به اين حد رسيده ، يعنى اگر ما جامعهء بشرى را تشبيه كنيم به يك موجود زندهء متحول متكامل كه از به دو تولد همين‌طور در حال رشد بوده تا زمان ما ، ماهيت اين موجود زنده را چه ماهيتى بدانيم ؟

--> ( 1 ) ماركس و ماركسيسم ، ص 34 .