هماهنگى ندارد . اين انسان است كه اين‌طور براى خودش طبيعتهاى ثانوى ايجاد مىكند . در حيوانات اين چيزها نيست مگر اينكه انسان به زور خودش حيوان را معتاد به عادتهايى كند ، مثل مارهايى به نام « عوامر » در عراق كه به وسيلهء انسان ، ترياكى مىشوند . انسان موجود عجيبى است ؛ قادر است استثنائاتى در طبيعت خود به وجود آورد . انسانهاى ابتدايىتر كمتر اين گونه ناهماهنگى در تمايلات و طبايعشان هست . انسان هرچه متمدن‌تر مىشود از طبيعت خودش دور تر مىشود . به عنوان مثال مىتوان از عادت كردن به غذاهاى غيرطبيعى نام برد . در حيوانات مسئلهء پرخورى معنى ندارد ولى انسان گاهى بيش از ظرفيت خود مىخورد ، چون با وسايل مصنوعى اشتهاى كاذب براى خودش به وجود مىآورد و اتّساع معده ايجاد مىكند و بعد از تكميل ظرفيت و رفع احتياج واقعاً گرسنه است ولى اين گرسنگى كاذب است ، مىخورد و ناراحت مىشود ؛ و اگر عقل و اراده و اختيار نداشت نمىتوانست از مسير اصلى منحرف شود . - آگاهى انسان به آگاهى خودش به معناى صرف آگاهى است يا نقد و امضاى آن ؟ استاد : صرف آگاهى است ، و وقتى انسان آگاه به آگاهى خود شد مرحلهء بعد مىرسد كه ببيند آن آگاهى درست است يا نه ، كه همان مسئلهء « منطق » است ؛ يعنى اين حرف مفت كه اين شخص مىزند كه اين آگاهى از دكارت شروع شد ، بايد در جواب او گفت : از زمانى كه منطق به وجود آمده است اين آگاهى بوده است ، چون معناى منطق اين است كه انسان كه به جهان خارج آگاه است آيا اين آگاهى صحيح است يا نه ؟ منطق را وضع كرده‌اند به عنوان يك معيار براى سنجش آگاهى خود .