پيش مىرود ، هواپيما مىسازد ، قدرتش زياد مىشود ، شهرى را با يك بمب خراب مىكند ، ولى عاطفهء انسانى ، آزادمنشى و گوهر انسانيت را از دست مىدهد . پس اولًا بحث ما روى مجموع نبود ؛ بحث ما اين بود كه تكامل را يكجانبه نمىشود در نظر گرفت ، همه جانبه بايد در نظر گرفت . و ثانياً نمىتوانيم بگوييم در مجموع [ بشر تكامل پيدا كرده است . ] شما يك ابوذرى را در نظر بگيريد . مىبينيد انسانى با لباسهاى بسيار ژنده ، مشك كهنه‌اى به دوش انداخته و روى شتر لاغرى سوار است و بقچه‌اى هم دارد كه كمى نان خشك در آن است . اما اين آدم موج مىزند از انسانيت . معاويهء زمان نمىتواند روح او را خاضع كند . اگر آسمان به زمين بيايد براى اينكه يك كلمه دروغ به زبان اين آدم بيايد ، نمىآيد . يك پارچه صداقت ، امانت و معنويت است ، يك پارچه شخصيت و حريت است اما با يك چنين زندگى : او هست و يك كوزهء آب و يك دستمال نان و يك كوخى كه ارزش نشستن ندارد . اما بياييد يك انسان خيلى عالى مقام غبغب انداختهء امروزى را در نظر بگيريد كه مىآيد پشت يك فرستنده به عنوان گويندهء راديو دائماً دروغ پراكنى مىكند ، يعنى يك دستگاه چندين ميليون تومانى در اختيار اوست اما با اين دستگاه چه مىكند ؟ جز مسخ كردن و منحرف كردن فكر مردم كارى ندارد . حال كداميك بهتر است ؟ آدم خوب است ابوذرِ آن گونه باشد ، همان شتر لاغر و همان كوزهء سفالين را داشته باشد ، يا همين آدم باشد با ماشين آخرين سيستم و با عاليترين لباسها و آخرين مدها و گرانترين عطرها و يك دستگاه چندميليون تومانى هم در اختيارش باشد ؟ كداميك كامل است ؟ نمى شود كمال را در علم ، آن هم علم طبيعى و در فن و تكنولوژى [ خلاصه كرد ] و دائم گفت : پيشرفت . يكى از گمراه كننده‌ترين حرفها همين مسئلهء « پيشرفت » و « ملتهاى پيشرفته » است ، و پيشرفتگى را هم ما در ابزار خلاصه مىكنيم . روى اين حساب ، انسان خودش ديگر وجود ندارد ، فقط مسئلهء ابزار مطرح است « 1 » . - از نظر آزادى در انتخاب ، مىتوانيم بگوييم كه در قديم آزادى در انتخاب بوده منتها موارد انتخاب خيلى كم بوده و از آن نظر محدوديت بوده است . مثلًا در قديم شخص هر شغلى را كه مىخواسته انتخاب كند آزاد بوده ، منتها در دسترسش نبوده .

--> ( 1 ) پيشرفت انسان يا ابزار انسان ؟ ممكن است گفته شود كه دو نوع پيشرفت داريم : پيشرفت تمدن و پيشرفت فرهنگ . آنچه ملاك پيشرفت واقعى است ، پيشرفت فرهنگ است نه تمدن .