جمع كرده بود و . . . اين ، وسائل امروز است . وسائل امروز مىتواند در صحراى رياض همچنين جايى را به وجود بياورد . تسلط انسان بر مبارزه با بيماريها ، بر مهار كردن رودخانه‌ها ، بر بيرون آوردن معدنهاى زيرزمين كه مثلًا نفت را از عمق پنج شش هزار مترى بيرون مىكشند ، تسلط انسان حتى بر باران و امثال اينها [ قابل انكار نيست . ] اگر ملاك تكامل تسلط انسان بر طبيعت باشد ، قضيه بسيار روشن است و نيز روشن است كه جامعهء بشرى رو به تكامل رفته است . از اين كه بگذريم مىرسيم به رابطهء انسان با جامعهء خودش كه رابطه‌اى باشد براساس آزادى افراد تا آخرين حد امكان . بديهى است كه آزادى مطلق امكان ندارد در جامعه باشد . لازمهء طبيعت جامعه اين است كه آزاديها محدود شود يعنى آزادى هر فرد به آزادى فرد ديگر محدود گردد ، مواهب اجتماعى به‌طور عادلانه در ميان افراد تقسيم شود ، نظامات اجتماعى نظاماتى دست و پاگير نباشد و افراد به حداكثر آنچه كه در آن جامعه ممكن است بتوانند به كمال خودشان برسند ، يعنى امكانات براى افراد به‌طور متساوى و در حد كمال امكان فراهم باشد . مسخ انسان در تمدن امروز به اين معنا نمىتوانيم بگوييم كه جامعهء امروز به كمال رسيده . بسا هست در بعضى يا بسيارى از قسمتها جامعه‌هاى گذشتهء دويست سال پيش و سيصدسال پيش و هزار سال پيش خيلى بيشتر از جامعه‌هاى امروز از اين مواهب بهره‌مند بوده‌اند ؛ يعنى محدوديتهايى كه امروز از نظر اجتماعى به وجود آمده در گذشته نبوده است ، مخصوصاً مسئلهء آزادى فكرى . اين خودش يك مسئلهء خيلى مهمى است : آزادى انتخاب و آزادى فكرى . مقصودم اين است كه يكى از مواهب براى انسان اين است كه شرايط برايش فراهم باشد ولى هيچ چيز براى او تحميلى نباشد . گاهى فكر هم براى انسان تحميلى است ، ذوق هم تحميلى است ، عاطفه هم تحميلى است و اين مصيبت تمدن جديد است . شما ببينيد امروز اين وسايل ارتباط جمعى - و به قول اينها رسانه‌هاى عمومى - دارد انسانها را مسخ مىكند ، يعنى انسانها را آن‌طور مىسازند كه دل خودشان بخواهد نه آن‌طور كه مصلحت واقعى آنهاست يا مطابق آنچه كه انسانها خودشان براى خودشان انتخاب كرده‌اند . وقتى چيزى را بخواهند ، دائماً به گوش آدم مىخوانند ، جلو چشم او مىآورند ، آنقدر مىآورند كه اصلًا روح انسان را مسخ مىكنند و انسان نمىتواند غير از آن فكر كند . اين مسئلهء مسخ انسان كه در تمدن امروز وجود دارد هيچ زمانى مشابهش وجود نداشته . الآن به شكلى است كه هيچ كس در انتخاب هيچ چيزى نمىتواند آزادى داشته باشد ، با اينكه انسان امروز در يك حد بالاترى از دانش و معرفت قرار دارد . مثلًا انسان مىخواهد يك لباس انتخاب