است ؟ يعنى انسان چه راه صحيح و درست و حق را - كه همان راه تكامل است - برود و چه راه غلط و باطل را برود ، براى جهان على السويّه است يا نه ؟ ممكن است كسى بگويد على السويه است . تمام نظريه‌هاى امروز ماترياليستى همين‌طور مىگويند كه به اين جهان مربوط نيست كه ما اين‌جور باشيم يا آن جور ، هر جور بوديم كارى به جهان ندارد . ولى در واقع درس بسيار بزرگ تاريخ و درس بسيار بزرگى كه اديان به ما از تاريخ مىآموزند همين قسمت اساسى است و اين درس ، هم مبناى علمى و فلسفى دارد و هم مبناى دينى و مذهبى . اينكه در قرآن مىفرمايد : وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ « 1 » معنايش اين است كه اگر انسان در مسير ايمان و تقوا كه همان مسير هماهنگى با نظام خلقت است حركت كند ، مثل اين است كه يك نوع آشتى ميان انسان و طبيعت برقرار مىشود . ولى وقتى كه انسان يك حالت تمرّد پيدا مىكند ، مثل عضوى از بدن مىشود كه از مسير خود خارج شده و ساير اعضاى بدن و اندامها تدريجاً او را از خودشان طرد مىكنند . اين غير از اين مسئله است كه بگوييم خدا از بالاى آسمانها مىآيد در كارها دخالتى مىكند و برمىگردد مىرود . اين حرف ، عوامانه است اگر كسى قائل بشود كه عامل ماوراء الطبيعه را در تاريخ بايد دخالت داد يا نداد . اين مسئله از جنبهء علمى قابل مطالعه است كه ما تاريخ را از اين بُعد مطالعه كنيم كه آيا جوامعى كه در مسير صحيح و تكاملى و اخلاقى و انسانى قدم برداشته‌اند زندگيهاشان هميشه مقرون با نوعى هماهنگى خلقت و طبيعت با آنها بوده و كسانى كه در جهت عكس بوده‌اند مواجه با يك عكس العمل مخالف شده‌اند يا نه ؟ چرا مورخ از اين جهت مطالعه نكند ؟ مسئلهء دومى كه طرح كرده مسئلهء هدف داشتن و هدف نداشتن تاريخ است . ( خيلى از مسائل از لحاظ فلسفى براى اينها روشن نيست و خوب تجزيه و تحليل نمىكنند . ) اين مسئله ، هم به مسأله‌اى كه اكنون گفتيم مربوط مىشود و هم به مسئلهء تكامل . اول آنكه تاريخ رو به تكامل است يا رو به تكامل نيست ؟ اين را در بخش آينده ( تاريخ به منزلهء پيشرفت ) خواهد گفت . در صورت اول آيا تاريخ كه متكامل است هدف دارد يا هدف ندارد ؟ يعنى آيا متكامل شدنش امرى است تصادفى يا نه ؟ عين حرفى كه در زيست شناسى گفته مىشود كه در اين تكاملى كه تاكنون رخ داده آيا طبيعت هدف داشته و مىخواسته به اين هدف برسد ، متوجه اين هدف بوده و راه خودش را گرفته تا رسيده به اين حد ، يا طبيعت همين‌طور در دست تصادفات كور بوده و اتفاقاً رسيده به اينجا ، [ در مورد تاريخ نيز مطرح است . ] مىدانيم كه امروز در زيست شناسى مسئلهء « تكامل و هدفدارى » يك مسئلهء اساسى است كه كتاب حيات و هدفدارى رووير ، ترجمهء دكتر شيبانى و

--> ( 1 ) اعراف / 96 .