غرض اين است كه اين فطرت در همهء افراد هست اما گاهى مىبينيد در يك فرد جوشش بيشترى دارد ، و عللش را هم انسان نمىتواند به دست بياورد كه چگونه است كه در اين فرد جوشش بيشترى دارد . اجمالًا انسان مىفهمد كه حساب ديگرى در كار است ماوراى [ حس و ظاهر . ] - آيا انسان مىتواند فطرت را به دست خودش از بين ببرد يا آن را رشد بدهد ؟ استاد : بله ، اتفاقاً اين امر در انسان هست و مسئلهء خيلى خوبى هم هست ، مسأله‌اى است كه از نظر معارف اسلامى فوق العاده قابل تأمل است و من يادداشتهاى زيادى در اين زمينه دارم و فلاسفه و عرفا در اين زمينه خيلى بحث كرده‌اند . اين به صورت يك استعداد است در انسان و مانند هر استعداد ديگرى قابل رشد دادن است و باز مانند هر استعداد ديگرى قابل محو كردن و از بين بردن است كه اين در واقع به منزلهء خشكاندن است و حتى قابل اين هست كه ضدش بر آن تحميل شود كه در نتيجه صورت روح انسان [ دگرگون مىشود ] چون شخصيت انسانى انسان به همان فطرتهاى انسانى اوست . هرچه انسان آن فطرتها را رشد بدهد ، به قول حضرات آن صورت ملكوتى انسانىِ خودش را رشد داده ، يعنى همان‌طور كه جسماً و بدناً انسان است روحاً هم انسان خواهد بود . ولى ممكن است درست در جهت عكس باشد ، يعنى بر ضد فطرت خودش رفتار كند . [ در اين حالت ، صورت ضد فطرتش در او منتقش مىشود . ] حكماى الهى مىگويند رابطه‌اى است ميان روح و بدن : النَّفْسُ وَ الْبَدَنُ يَتَعاكَسانِ ايجاباً وَ اعْداداً . مىگويند همين‌طور كه هر عمل موافق يك فطرت آن فطرت را رشد مىدهد ، هر عمل ضدى نيز يك صورت ضدى در انسان منتقش مىسازد و اگر اين صورت ضد ، زياد تكرار شود و به صورت يك ملكه درآيد ، آن صورت باطنى عوض مىشود و تبديل به صورت ديگرى مىگردد و اين همان است كه به آن « مسخ » مىگويند ، « مسخ درونى » يعنى انسان در درون خودش مسخ مىشود بدين معنا كه آن فطرت اوّلى از بين مىرود . فطرت قابل رشد يا مسخ است اگر ما به « فطرت » قائل نباشيم « مسخ » معنى ندارد . اينكه امروز كافكا و ديگران از « مسخ » دم مىزنند ، اگر فطرتى نباشد اصلًا مسخى وجود ندارد . مثلًا اين ديوار مسخ ندارد چون لااقتضاء است از اينكه ما در آن چه نقشى ايجاد كنيم ؛ هر نقشى وارد كنيم همان نقش خودش را وارد كرده‌ايم و به نقشى دون نقش ، اولويت ندارد . ولى اگر شما به درختى كه استعداد يك ميوهء بالخصوص را دارد ميوهء ديگرى را تحميل كنيد طبيعتش را عوض كرده‌ايد ، دربارهء او « مسخ » معنى دارد . ( البته اگر