انسان را يك مقدار همان فطرت اوليهء خود انسان تعيين مىكند و يك مقدار جامعه . البته خود جامعه هم مجبور است از يك نوع فطرتى پيروى كند . - فطرت اوليه در مورد همهء انسانها يك شكل است يا فرق مىكند ؟ استاد : تقاضا البته به يك شكل است ، شكلهاى مختلف و متنوع نيست ، منتها شدت و ضعف دارد مثل همين استعدادهايى كه شما از نظر روان شناسى در بچه‌ها سراغ داريد . مثلًا استعداد هنرى در همه وجود دارد اما شدت و ضعف دارد ، يكى بيشتر دارد يكى كمتر . هيچ كس نيست كه فاقد استعداد هنرى باشد . باز در خود استعداد هنرى ، در انواع هنرها و كارهاى فنى وامور مربوط به زيبايى و اين‌جور چيزها نيز استعدادها متفاوت است ، يكى در اين قسمت استعداد بيشترى دارد يكى در آن قسمت . مثلًا طاهر خوشنويس از اول يك عشقى به خط داشته . جز با يك عشق فوق العاده امكان ندارد كه يك انسان اين همه چيز بنويسد ، مثلًا چهل قرآن به خطوط مختلف ، درشت‌تر ، ريزتر و امثال اينها بنويسد . ذوق هنرى در همهء افراد هست اما در يكى بيشتر در يكى كمتر ؛ و خصوصيتش هم فرق مىكند ، در يكى به اين شكل است و در يكى به آن شكل . يا مثلًا همين علاقهء به تعلّم در همهء افراد هست ولى خيلى شدت و ضعف دارد . فردى را شما مىبينيد به صورت يك آدمى در مىآيد كه اصلًا ديوانهء علم است ؛ يعنى همه چيز را در مقابل علم فراموش مىكند ، هيچ چيزى برايش اصالت ندارد و فقط مىخواهد بفهمد . ولى ديگرى در عين اينكه او هم به تعلّم عشق مىورزد اما به آن شدت نيست . اختلافات در ميان افراد هست بدون آن كه در اصل اصول با همديگر اختلاف داشته باشند . همه ، همهء استعدادها را دارند . آيا انسان ، اجتماعى آفريده شده ؟ قبلًا اشاره‌اى كرديم گفتيم در اين مسئله كه آيا انسان ، اجتماعى آفريده شده يا فردى و اجتماع به او تحميل شده ، دو نظريه است : يكى همان نظريهء معروف ارسطو و يكى هم نظريه‌اى كه در عصر اخير پيدا شده كه شايد بيشتر همان نظريهء [ ارسطو ] را تأييد مىكنند و اين حرف هم تا حدى همان [ نظريه است . ] نظريهء ارسطو نظريهء درستى است . انسان در فطرتش ، هم فطرت فردى دارد و هم فطرت اجتماعى ، به اين معنا كه در عين اينكه استعدادهاى انسانى را همهء افراد دارند ولى اين استعدادها طورى تعبيه شده است كه همه مشابه و همسطح نيستند و اگر چنين مىبود اساساً زندگى