مىخواهيد بگوييد - افزوده شده يعنى نبوده و پيدا شده است . منتها آن چيز اگرچه مادى است يعنى در ماده حلول دارد اما چون خودش يك مادهء جداى از اين ماده نيست بلكه به منزلهء كيفيتى است كه در اين ماده پيدا شده است - از كيفيت هم البته بالاتر است - نمىشود يك شىء را به صورتى و ماده‌اى تجزيه كرد ، ولى صورت وجود دارد و اوست ملاك شخصيت واقعى . مثلًا آب كه آب است ، به اعتبار صورتش آب است نه به اعتبار ماده‌اش . در مورد جامعه هم اگر كسى قائل به تركيب حقيقى شد ، بايد به چيزى به منزلهء حيات و روح جامعه قائل بشود كه جامعه خود حياتى دارد و حيات جامعه مجموع حيات افراد نيست ؛ حيات جامعه به منزلهء آن صورتى است كه بر مادهء حيات افراد پيدا شده و آن چيزى است كه به همهء اينها وحدت مىدهد . - آيا اين پديدهء جديد علت نمىخواهد ؟ استاد : علتش حتماً بايد ماوراء باشد . اين خودش دليل ماوراء است و هميشه اين را دليل ماوراء طبيعت مىگيرند . مىگويند اگر طبيعت ماورائى نمىداشت هرگز هيچ مركّب حقيقى به وجود نمىآمد . - پس علتش آن عناصر قبلى يقيناً نيست ؟ استاد : عناصر قبلى ، مقدمات هست ( آنها را مىگويند علت مادى ) ولى علت فاعلى نيست . مقدمات قبلى زمينه است براى پيدايش اين حالت جديد ، و اين حالت جديد صد درصد حادث است . - حال اين منشهاى به اصطلاح نبوّتى كه فرهنگهاى جديدى به وجود مىآورند مستقل از جامعه و براى خودشان يك منش مستقلى هستند و جامعه در آنها اثرى نداشته . . . استاد : ما قبول داريم ، اينها كه قبول ندارند . - يعنى اين رد آن حساب مىشود . استاد : شك ندارد . اينها روى همين حسابها كه كليت مىدهند [ به ساخته شدن شخصيت و منش