يا 95 درصد مغز آنها به صورت ماده‌اى است كه مورد استفاده قرار نگرفته است . ولى وقتى كه مسئلهء رقابت مثبت در كار باشد آنگاه روى مغزها فشار مىآيد و آن وقت است كه اختراعات صورت مىگيرد و ابزار جنگى اختراع مىشود ، ولى جنگ كه خوابيد همان اختراعات در مسائل توليدى مورد استفاده قرار مىگيرد . بعد از همين جنگ دوم جهانى ، خيلى از اين اختراعات « 1 » در راه توليد به كار گرفته شد . كارخانه‌هايى كه در حين جنگ براى ساختن ابزارهاى جنگى به وجود آمده بود در حين صلح براى توليد مورد استفاده قرار گرفت ، يعنى از همان ماشينهاى بسيار قوى براى توليد وسائل ديگر استفاده شد . پس جنگها منشأ تحولات هست و اين امر نظريهء ماركسيسم را نقض مىكند ؛ يعنى جنگها علت تكامل ابزار توليدند نه تكامل ابزار توليد علت آنها باشد . آنها علت تكامل ابزار توليدند و به نوبهء خود علت چيزهاى ديگر . - مىگويند خود همين جنگ معلول روابط توليد بوده ، يعنى خودش در درجهء اول معلول به دست آوردن شرايط اقتصادى بهتر است ، بعد مىتواند علت تغيير ابزار هم باشد . استاد : درست است ، ولى ما اين مطلب را از جنبهء ديگر بحث كرديم . اولًا خود اين مسئله به اين سادگى قابل قبول نيست . هرگز همهء جنگهاى دنيا براى مقاصد اقتصادى نيست . آيا واقعاً همين جنگ جهانى دوم را مىشود اين‌طور توجيه كرد ؟ يك وقت شما مىبينيد كه يك ديوانه‌اى در رأس يك كشور قرار مىگيرد ، اصلًا سرنوشت دنيا را عوض مىكند . آيا آن جاه طلبى هيتلر و موسولينى ، شخصيت خاص آنها و فكر « نژاد ژرمن برترين نژادهاست » [ در وقوع اين جنگ ] بى اثر بوده ؟ اينها همه فقط شعار بوده و در زير اينها مقاصد اقتصادى بوده است ؟ يا او مىخواست امپراطور جهان بشود ، جنون امپراطورى جهان در كلّه‌اش پيدا شده بود و همينها بود كه اين جنگ را به وجود آورد . همان‌طور كه عرض كردم بعدها روى اينها بحث مىكنيم . - . . . مىگويد : تمام جنگها به خاطر رسيدن به وضع اقتصادى بهتر است و خلاصه ، جنگِ اقتصادى است نه جنگ سياسى . مثال مىزند به اينكه قدرت مصر قديم به خاطر داشتن معادن آهن بود . . .

--> ( 1 ) مثلًا بمب در آن زمان اختراع شد ، اتم را در آن دوره كشف كردند و خيلى چيزهاى ديگر .