يك چشمه آب اينجا جريان پيدا كرده . نمىداند كه يك فشار زيرزمينى وجود دارد و بالاخره از يك جايى سر درمىآورد ، منتها يك جايى كه در درجهء اول راه نزديكتر و موانع كمتر باشد . وقتى از آنجا جارى شد ديگر از جاى ديگر جارى نمىشود ولى اگر شما اينجا را مسدود كنيد آب از جاى ديگر سر درمىآورد . حالا اين در مقام تشبيه است . آياتى در قرآن هست كه به مردم عرب مىگويد كه فرضاً شما ايمان نياوريد خدا قوم ديگرى را خواهد فرستاد كه آنها ايمان بياورند . يعنى اين كار به دست يك عده افراد بشر و به دست يك قوم بالضروره بايد بشود . اگر شما عقب برويد قوم ديگرى اين كار را خواهند كرد . و اين گونه آيات ما زياد داريم . هيچ وقت قرآن در مورد باطل چنين منطقى ندارد كه باطل يك چيزى است كه بايد حتماً [ تحقق يابد ، ] اگر تو نباشى خدا قوم ديگرى را براى اين كار مىفرستد . ولى براى حق چنين منطقى دارد كه اين يك امرِ شدنى است . حال آياتش را ملاحظه كنيد . از جمله سورهء انعام آيهء 89 ، از چند آيه پيش از آن كه مىفرمايد : الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . در مورد اهل ايمان مىگويد كه آنها اگر ايمان خودشان را با ظلمى نپوشانند ، امنيت و اهتدا مال آنهاست . بعد مىفرمايد : وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ . بعد پيغمبران را يك يك نام مىبرد : وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا وَ نُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسى وَ هارُونَ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ . وَ زَكَرِيَّا وَ يَحْيى وَ عِيسى وَ إِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ . وَ إِسْماعِيلَ وَ الْيَسَعَ وَ يُونُسَ وَ لُوطاً وَ كلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ ( كه ظاهراً در هيچ جاى قرآن اين قدر پيغمبران پشت سر هم ذكر نشده‌اند ) . وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ إِخْوانِهِمْ وَ اجْتَبَيْناهُمْ وَ هَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ . ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ لَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ . أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ « 1 » . همهء اينها را كه ذكر مىكند كأنه در گذشته چنين چيزى بوده ، يك چنين جريان و سنتى بوده و تا اينجا ادامه داشته است . اينجا ديگر خطاب به مردم مسلمان است : بنابراين اين مردم فرضاً به اين آيات و به قرآن و به اين حقيقت كفر بورزند ما قوم ديگرى را موكَّل خواهيم كرد كه آنها كفر نورزند . معناى اين سخن اين است كه به هرحال اين كار مىشود ، اينها هم نباشند قوم ديگر . سويرهء نساء ، آيهء 133 . مىفرمايد : إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَ يَأْتِ بِآخَرِينَ وَ كانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ

--> ( 1 ) انعام / 82 - 89 .