وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ « 1 » . فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ « 2 » . بحث دربارهء خصوص اين آيه « 3 » است . اين است كه مفسرين مفاد اين آيه را مثل آيهء نماز جمعه ، دستورى در زمينهء جنگهاى موجود تلقى كرده‌اند نه دستور به خود جنگ . كما اينكه آيهء جمعه را هم دستورى در زمينهء نماز جمعه تلقى كرده‌اند نه دستور مستقيم به نماز جمعه . در آنجا اخباريين كه پُرى به اين دقايق و رقايقى كه مجتهدين متوجهش هستند توجه ندارند ، به آنها مىگويند نصّ آيهء قرآن دارد دستور مىدهد كه برويد نماز جمعه بخوانيد ، با اين حال شما نماز جمعه نمىخوانيد . مجتهدين جواب مىدهند كه آيه در زمينهء نماز جمعهء موجود - كه فرض بر اين است كه صحيح است - دستورى به ما داده . آيه كه نمىگويد كدام نماز جمعه صحيح است كدام صحيح نيست . اين آيه فرضش در يك نماز جمعهء صحيح است . ما به حكم ادلّهء ديگر بايد ببينيم چه نماز جمعه‌اى صحيح است و چه نماز جمعه‌اى صحيح نيست ، در چه زمانى صحيح است و در چه زمانى صحيح نيست ، توسط چه كسى صحيح است توسط چه كسى صحيح نيست ، آن را به ادلّهء ديگر بايد به دست آورد . اين آيه در مقام بيان آن مطلب نيست . آيهء بعد كه باز تأييد همان مسئلهء حق و باطل است : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ . اى اهل ايمان ! اگر خدا را يارى كنيد خدا شما را يارى مىكند . معلوم است كه اينجا « خدا را يارى كنيد » به معناى ذات خدا و شخص خدا را يارى كنيد نيست ، زيرا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ « 4 » و اين حرفها در آنجا مطرح نيست . مقصود اين است كه اگر چيزى كه به راه خدا مربوط مىشود يعنى دين خدا را يارى كنيد خدا شما را يارى مىكند . باز مىخواهد بگويد كه خدا كه اين نظامات خلقت و آفرينش را قرار داده است ، نسبت به حق و باطل بىتفاوت نيست . اين مطلبى است كه ما در كتاب انسان و سرنوشت خيلى روى آن تكيه كرده‌ايم . گفته‌ايم الهى و مادى يك امر مشترك دارند و آن اين است كه مىگويند انسان هر مقدار كار كند بايد برابر با آن كارى كه مىكند نتيجه بگيرد . قرآن هم اين را تأييد مىكند : كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ « 5 » . ولى يك مسئلهء

--> ( 1 ) بقره / 190 . ( 2 ) توبه / 5 . ( 3 ) [ آيهء مورد بحث : اذا لَقيتُمُ الَّذينَ كَفَروا . . . ] ( 4 ) آل عمران / 97 ، به اين صورت : فَإِنَّ . . . ( 5 ) إسراء / 20 .