استاد : اولًا همهء قدرتمندها به اين صورتى كه امروز قدرتمند در تاريخ مىبينيم نبوده‌اند . در همان قدرتمندها هم از اين نظر اختلاف است . حالا فرض كنيم به قول شما قدرتمندها فقط فاسد باشند . آنها هم همه در يك سطح نيستند . دربارهء اين موضوع ممكن است كه يك وقتى مستقلًا بحث كنيم . به هرحال بشريت را به اين صورت نمىشود معرفى كرد . قدرتمندان همان است كه قرآن مىگويد باطل مىآيد رو را مىگيرد . ولى اين دليل نيست كه ما تمام تاريخ را با مقياس قدرتمندها بسنجيم . قدرتمندان همان باطلى است كه قرآن مىگويد آمده رو را گرفته است [ و نمود دارد . ] - حديث « النّاسُ عَلى دينِ مُلوكِهِمْ » چگونه توجيه مىشود ؟ استاد : قبول دارم ، آن در ذهن من هم بود . اولًا حالا نمىدانم چنين حديثى در [ مدارك ] باشد . آن يك مسئلهء خيلى عالى را بيان مىكند و آن اين است كه شك ندارد كه كبراء ( ملاك ، كُبَراء است ) عاملى است كه هميشه [ در جامعه تأثير داشته است . ] عامّه ، كانون صلاحند و خاصّه معمولًا كانون فساد ، يعنى صلاح از عامه به خاصه سرايت مىكند و فساد از خاصه به عامه . اين مطلب را ما در مقدمهء داستان راستان جلد اول گفته‌ايم ، از قسمتى از نهج البلاغه هم گرفته‌ايم كه اميرالمؤمنين به مالك اشتر دستور مىدهد كه اينقدر سراغ خاصه نرو ، اينها مردمى هستند پرطمع و پرتوقع ، پرخرج و كم كار ، كثيرالمؤونة و قليل المعونة . برو سراغ عامهء مردم كه برعكس ، مردمى هستند قليل المؤونة و كثيرالمعونة . افراد جامعه روى يكديگر اثر مىگذارند . دو نفر همنشين روى همديگر اثر مىگذارند . ملوك روى مردم اثر مىگذارند و مردم روى ملوك . از ملوك ( آنها كه در قلّه‌ها هستند ) فساد به مردم مىريزد ، از مردم صلاح به آنها سرايت مىكند ؛ يعنى اگر در آنها صلاحى پيدا بشود از ناحيهء مردم به آنها رسيده ، اگر در مردم فساد پيدا بشود از ناحيهء آنها به مردم رسيده است . حرفِ منطقى است . اما « النّاسُ عَلى دينِ مُلوكِهِمْ » نه معنايش اين است كه مردم هيچ اراده و شخصيتى ندارند ، وقتى كه پادشاهشان يك دينى پيدا كرد فوراً مىروند دين او را انتخاب مىكنند . اين منطق آن مطلب را نمىخواهد بگويد و البته مطلب درستى است . - مىتوان گفت كه اين حديث دالّ بر اين است كه قاطبهء مردم در مسائل تفقّه ندارند . استاد : آن را عرض خواهيم كرد در آياتى كه كسى خيال مىكند كه بر ضد اينهاست . - همان مسئلهء اقل و اكثر است .