لازم است از جناب آقاى دكتر على مطهرى ، عضو هيئت علمى دانشكده الهيات دانشگاه تهران ، كه كار تنظيم و ويرايش علمى اين اثر را به عهده داشته‌اند صميمانه تشكر كنيم . همچنين طبيعى است كه اين گونه درسها پس از تنظيم به صورت كتاب ، هيچ گاه انسجام يك كتاب را كه از اول به قصد كتاب نگارش مىيابد ندارد و شامل تكرار مطالب است . بديهى است كه اگر استاد حضور مىداشتند و طبعاً محذور عدم دست بردن در مطالب و حذف و اضافه را نداشتند ، با احاطهء علمى خود اثرى به مراتب منسجمتر عرضه مىنمودند . افسوس كه منافقان اين درخت تناور را فرو افكندند و به تعبير امام خمينى ( ره ) همگان را از ثمرات ارجمند آن محروم نمودند . ولى « آب دريا را اگر نتوان كشيد - هم به قدر تشنگى بايد چشيد » . با اين حال كتاب حاضر همچون ديگر آثار آن بزرگمرد از شيوايى بيان - هرچند گفتارى - و غناى محتوا برخوردار است و موضوعات بديعى در آن مورد بحث قرار گرفته و نظرات قابل توجهى ابراز شده است . نظر به اينكه تعداد صفحات اين كتاب با حروف مجموعه آثار بيش از 1200 صفحه مىشد و چاپ آن در يك جلد از نظر شكل و صحافى با مشكل مواجه مىگرديد ، ترجيح داديم حروف مطالب اين مجلد ، ريزتر و عرض و تعداد سطرهاى هر صفحه بيشتر باشد تا امكان چاپ آن در يك جلد وجود داشته باشد . استاد مطهرى در مواقف ديگرى نيز درس فلسفهء تاريخ داشته‌اند ، از جمله در حوزهء علميه قم ، دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران و انجمن اسلامى پزشكان . آن مباحث در جاى خود منتشر خواهند شد . از خداوند متعال توفيق بيشتر براى به پايان رساندن انتشار آثار چاپ نشدهء آن اسلام شناس عظيم الشأن را مسئلت مىكنيم . فروردين 1383 برابر با صفر 1426