لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ » « 1 » يعنىاى مردم ، ما همهء شما را از يك مرد و يك زن آفريديم و شما را گروهها و قبيله‌ها قرار داديم تا به اين وسيله يكديگر را بشناسيد ، گرامىترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست . اين آيه و بيانات و تأكيد رسول اكرم صلى الله عليه و آله و طرز رفتار آن حضرت با غير اعراب و نيز قبايل مختلف عرب ، راه اسلام را كاملًا مشخص كرد . بعدها كه در اثر تسلط امويان و سياست ضد اسلامى آنها عده‌اى از اعراب عنصر عربيت را پيش كشيدند و آتش تعصبات قومى و نژادى را برافروختند ، ساير اقوام مسلمان بالخصوص بعضى از ايرانيان به مبارزه با آنها برخاستند و شعار اين دسته آيهء فوق بود و خود را « اهل تسويه » يعنى طرفدار مساوات مىناميدند و به مناسبتِ كلمهء « شُعُوباً » كه در آيهء مزبور آمده است خود را « شعوبى » مىخواندند . مطابق تفسير بعضى از مفسرين و روايت امام صادق عليه السلام مقصود از كلمهء « قبايل » واحدهايى نظير واحد عربى است كه به صورت قبيله زندگى مىكنند ، و مقصود از كلمهء « شعوب » واحدهاى ملى است كه به صورت يك واحد بزرگتر زندگى مىكنند . بنابراين ، وجه اينكه « شعوبيه » خود را به اين نام خوانده‌اند روشن است و اين خود مىرساند كه نهضت شعوبى يك نهضت ضد تعصب عربى و يك نهضت طرفدارى از اصول اسلامى بوده است ؛ لااقل اساس اين نهضت چنين بوده است . اگر احياناً افراد معدودى كار خود را به ضديت با اسلام كشانده باشند دليل بر ضداسلامى بودن شعوبيان نمىشود « 2 » به اعتراف همهء مورخين ، حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله در مواقع زياد اين جمله را تذكر مىداد : « ايُّهَا النّاسُ كُلُّكُمْ لِادَمَ وَ ادَمُ مِنْ تُرابٍ ، لافَضْلَ لِعَرَبِىٍّ عَلى عَجَمِىٍّ الّا بِالتَّقْوى » « 3 » يعنى همهء شما فرزندان آدم هستيد و آدم از خاك آفريده شده است ، عرب نمىتواند بر غير عرب دعوى برترى كند مگر به پرهيزكارى . پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در روايتى افتخار به اقوام گذشته را يك چيز گندناك مىخواند و مردمى را كه بدين گونه از كارها خود را مشغول مىكنند به « جُعَل »

--> ( 1 ) . حجرات / 13 . ( 2 ) . دربارهء شعوبيه و عكس العمل افراطى برخى از آنان در مقابل نژادپرستى اعراب ، پس از اين توضيحاتى خواهيم داد . ( 3 ) . تحف العقول ، ص 34 و سيرهء ابن هشام ، ج 2 / ص 414 .