سخن مىگويند ، ما عجالتاً با احساسات شيعى و حتى با احساسات اسلامى خودمان كارى نداريم ، تنها از جنبهء افتخارات ملى مطلب را محل بحث قرار مىدهيم . مىخواهيم اجمالًا ببينيم اين دو قرن چه امكاناتى و چه افتخاراتى براى ملت ايران و مليت ايرانى كسب كرده است . در اين دو قرن ، گروهى از ايرانيان به واسطهء پيشوايى در قرائت يا تفسير يا حديث يا فقه به مقام پيشوايى دين و قداست مذهبى در ميان ملل ديگر نايل شدند و در حال حاضر در حدود پانصد و پنجاه ميليون مسلمان ( مسلمان غيرشيعه ) بدانها از جنبهء مذهبى احترام مىگذارند . نافع و عاصم و ابن كثير و محمد بن اسماعيل بخارى و مسلم بن حجاج نيشابورى و طاوس بن كيسان و ربيعة الرأى و اعمش و ابوحنيفه و ليث بن سعد از اين طبقه‌اند . ليث بن سعد همان ايرانى است كه مفتى مصر شد و در سفرى كه به حج آمد ، سفيان ثورى ( از مشاهير درجهء اول فقهاى عامه كه خود عرب عدنانى است ) زمام ناقهء او را به افتخار به دوش كشيد . گروهى ديگر در اين دو قرن به پيشوايى ادبى نايل آمدند از قبيل : سيبويه ، كسائى ، فراء ، ابوعبيده معمربن مثنى ، يونس ، اخفش ، حماد راويه ، ابن قتيبهء دينورى و بعضى ديگر . گروهى در رديف پيشوايان تاريخ قرار گرفتند از قبيل : محمدبن اسحاق صاحب سيره ، ابوحنيفهء دينورى ، بلاذرى صاحب فتوح البلدان و برخى ديگر . گروهى در طبقهء پيشوايان علم كلام قرار گرفتند و آرائشان در صدر آراء كتب كلامى قرار گرفت از قبيل : آل نوبخت ، ابوالهذيل علاف ، نظام ، و اصل بن عطاء ، حسن بصرى ، عمرو بن عبيد و امثال اينها . گروهى ديگر در فلسفه و رياضيات و نجوم درخشيدند مانند : فرزندان شاكر خوارزمى ، همچنين نوبختيان ، ابومعشر بلخى ، ابوالطيب سرخسى و غيراينها . از سرداران اسلامى ايرانى ، گذشته از سردارانى كه در ايران جنگيده‌اند مانند طاهر ذواليمينين ، بايد موسى بن نصير فاتح اسپانيا را نام برد . آرى ، اين است دو قرنى كه آن را دورهء ركود و سكون و سكوت ايران ناميده‌اند .