سال 245 يا 250 در سن نودوهشت سالگى درگذشته است . 4 . حارث محاسبى . بصرى الاصل است و از دوستان و مصاحبان جنيد بوده است . از آن جهت او را « محاسبى » خوانده‌اند كه به امر مراقبه و محاسبه اهتمام تام داشت . معاصر احمد بن حنبل است . احمدحنبل چون دشمن علم كلام بود ، او را به واسطهء ورودش در علم كلام طرد كرد و همين سبب اعراض مردم از او شد . حارث در سال 243 درگذشته است . 5 . جنيد بغدادى . اصلًا اهل نهاوند است . عرفا و متصوفه او را « سيدالطائفه » مىخوانند ، همچنانكه فقهاى شيعه شيخ طوسى را « شيخ الطائفه » مىخوانند . جنيد يك عارف معتدل به شمار مىرود . برخى شطحيات كه از ديگران شنيده شده ، از او شنيده نشده است . او حتى لباس اهل تصوف به تن نمىكرد و در زىّ علما و فقها بود . به او گفتند : به خاطر ياران هم كه هست « خرقه » ( لباس اهل تصوف ) بپوش . گفت : اگر مىدانستم كه از لباس كارى ساخته است ، از آهن گداخته جامه مىساختم اما نداى حقيقت اين است كه : « ليس الاعتبار بالخرقة ، انّما الاعتبار بالحرقة » يعنى از خرقه كارى ساخته نيست ، « حرقه آتش دل » لازم است . جنيد خواهرزاده و مريد و شاگرد سرى سقطى و هم شاگرد حارث محاسبى بوده است . گويند در سال 297 در نود سالگى درگذشت . 6 . ذوالنون مصرى . وى اهل مصر است . در فقه شاگرد مالك بن انس ، فقيه معروف بوده است . جامى او را رئيس صوفيان خوانده است . هم اول كسى است كه رمز به كار برد و مسائل عرفانى را با اصطلاحات رمزى بيان كرد كه فقط كسانى كه واردند بفهمند و ناواردها چيزى نفهمند . اين روش تدريجاً معمول شد ؛ معانى به صورت غزل و با تعبيرات سمبوليك بيان شد . برخى معتقدند كه بسيارى از تعليمات فلسفهء نوافلاطونى وسيلهء ذوالنون وارد عرفان و تصوف شد « 1 » . ذوالنون در فاصلهء سالهاى 240 - 250 درگذشته است . 7 . سهل بن عبد اللَّه تسترى . از اكابر عرفا و صوفيه و اصلًا اهل شوشتر است . فرقه‌اى از عرفا كه اصل را بر مجاهدهء نفس مىدانند ، به نام او « سهليه » خوانده مىشوند . در مكهء معظمه با ذوالنون مصرى ملاقات داشته است . وى در سال 283 يا

--> ( 1 ) . تاريخ تصوف در اسلام ، ص 55 .