برخى آيات مربوط به « لقاء اللَّه » و آيات مربوط به « رضوان اللَّه » و آيات مربوط به وحى و الهام و مكالمهء ملائكه با غيرپيغمبران - مثلًا حضرت مريم - و مخصوصاً آيات معراج رسول اكرم صلى الله عليه و آله را مورد نظر قرار دهيم . در قرآن سخن از نفس امّاره ، نفس لوّامه ، نفس مطمئنه آمده است ، سخن از علم افاضى و لدنّى و هدايتهاى محصول مجاهده آمده است : « وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » « 1 » . در قرآن از تزكيهء نفس به عنوان يگانه موجب فلاح و رستگارى ياد شده است : « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها » « 2 » . در قرآن مكرر از حب الهى ما فوق همهء محبتها و علقه‌هاى انسانى ياد شده است . قرآن از تسبيح و تحميد تمام ذرات جهان سخن گفته است و به تعبيرى از آن ياد كرده كه مفهومش اين است كه اگر شما انسانها « تفقّه » خود را كامل كنيد ، آن تسبيحها و تحميدها را درك مىكنيد . بعلاوه ، قرآن در مورد سرشت انسان مسألهء نفخهء الهى را طرح كرده است . اينها و غير اينها كافى بوده كه الهام بخش معنويتى عظيم و گسترده در مورد خدا و جهان و انسان و بالأخص در مورد روابط انسان و خدا بشود . همچنانكه اشاره شد ، سخن در اين نيست كه عرفاى مسلمين از اين سرمايه‌ها چگونه بهره بردارى كرده‌اند ، درست يا نادرست ؛ سخن دربارهء اظهار نظرهاى مغرضانهء گروهى غربى و غربزده است كه مىخواهند اسلام را از نظر معنويت بى محتوا معرفى نمايند ؛ سخن دربارهء سرمايهء عظيمى در متن اسلام است كه مىتوانسته الهام بخش خوبى در جهان اسلام باشد . فرضاً عرفاى مصطلح نتوانسته باشند استفادهء صحيح كرده باشند ، افراد ديگرى كه به اين نام مشهور نيستند استفاده كرده‌اند . بعلاوه ، روايات و خطب و ادعيه و احتجاجات اسلامى و تراجم احوال اكابر تربيت شدگان اسلام نشان مىدهد كه آنچه در صدر اسلام بوده است صرفاً زهد خشك و عبادت به اميد اجر و پاداش نبوده است . در روايات و خطب و ادعيه و احتجاجات ، معانى بسيار بلندى مطرح است . تراجم احوال شخصيتهاى صدر

--> ( 1 ) . عنكبوت / 69 . ( 2 ) . شمس / 9 و 10 .