جامعه شناسى قابل مطالعه است . 4 . در دورهء بعد از دورهء ترجمه تا قرن ششم و هفتم و تا اندازه‌اى در دورهء ترجمه ، اكثريت قريب به اتفاق فلاسفه ضمن اينكه فيلسوفند در فن پزشكى مهارت دارند ، همچنانكه بوعلى هم فيلسوف است و هم پزشك . در بسيارى از آنها پزشكى بر فلسفه غلبه دارد . [ در ] اين دوره كه دورهء « فيلسوفْ پزشكى » است ، مسلمان و يهودى و مسيحى شركت دارند . از صابئيان در اين دوره بر خلاف دورهء ترجمه خبرى نيست . در اين دوره ما به پزشكان بلندقدر مسيحى يا يهودى زياد برمىخوريم كه ضمناً فيلسوف هم هستند ولى به فيلسوف بلندقدرى از يهوديان يا مسيحيان بر نمىخوريم . مثلًا ابوالفرج بن الطيب كه معاصر ابن سيناست ، از نظر پزشكى در مرتبه‌اى است كه ابن سينا آن را مىستايد ولى در فلسفه به هيچ وجه مورد توجه ابن سينا و غير ابن سينا نبوده است . ابوالبركات بغدادى و حتى ابوالخير حسن بن سوار مىتوانند استثنايى از اين جهت به شمار روند ، زيرا ابوالبركات يك فيلسوف صاحب نظر يهودى بود و ابوالخير يك فيلسوف مسيحى ، ولى چنان كه مىدانيم ايندو نيز بر دين اولى باقى نماندند و هر دو آخر كار مسلمان شدند . اين آمارها مىتواند موضوع مطالعهء جالبى از نظر جامعه شناسى باشد كه مثلًا در طبقهء « مترجمان فيلسوف و فيلسوفان مترجم » فيلسوفان صاحب نظر همه مسلمانند و يا در طبقهء « پزشكان فيلسوف و فيلسوفان پزشك » فيلسوفان صاحب نظر همه مسلمانند و غيرمسلمانان بااينكه پزشكان بسيار عاليقدر دارند ، فيلسوف صاحب نظر ندارند . اين دليل اين است كه روح اسلامى با تعقلات فلسفى از ساير روحهاى حاكم بر مذاهب ديگر سازگارتر است . از همه جالبتر اينكه در طول تاريخ تقريباً دوازده قرنى فلسفه و پزشكىِ دورهء اسلامى ، نه به يك فيلسوف زردشتى برمىخوريم و نه به يك پزشك زردشتى ( و ظاهراً از اين قبيل است جمع رياضيدانان ) . بديهى است كه همچنانكه يهوديان و مسيحيان مىتوانسته‌اند در اين نهضت علمى و فرهنگى و فلسفى شركت كنند و سهيم باشند ، زردشتيان هم مىتوانستند شركت كنند ولى شركت نكرده‌اند ، همچنانكه در دوران قبل از اسلام هم شركتى در فرهنگ جهانى نداشته‌اند . در دوران قبل از اسلام ، ايرانيانى كه مشعلدار علم و فرهنگ بوده‌اند مسيحى و يا يهودى و يا