ملااسماعيل دربكوشكى اصفهانى استفاده كرد و ضمناً در همان وقت دو سه سالى اواخر دورهء حكيم نورى را درك كرد . سپس به مشهد مراجعت كرد و چند سالى در مشهد به تدريس پرداخت . آنگاه عازم بيت اللَّه شد . در مراجعت اجباراً دو سه سالى در كرمان اقامت كرد . در مدت اقامت كرمان براى اين كه نفس خود را تربيت كند و رياضت دهد ، سعى كرد ناشناخته بماند و در همهء مدت به كمك خادم مدرسه به خدمت طلاب قيام مىكرد . بعد دختر همان خادم را به زنى گرفت و رهسپار سبزوار شد . قريب چهل سال بدون آنكه حتى يك نوبت از آن شهر خارج شود در آن شهر توقف كرد و به كار مطالعه و تحقيق و تدريس و تأليف و عبادت و رياضت نفس و تربيت شاگردان پرداخت تا عمرش به پايان رسيد . از نظر تشكيل حوزهء گرم فلسفى و جذب شاگرد از اطراف و اكناف و تربيت آنها و پراكندن آنها در بلاد مختلف ، بعد از حكيم نورى كسى به پايهء حكيم سبزوارى نمىرسد . صيت شهرتش در همهء ايران و قسمتهاى خارج ايران پيچيد . طالبان حكمت از هر سو به محضرش مىشتافتند . شهر متروك سبزوار از پرتو وجود اين حكيم عاليقدر قبلهء جويندگان حكمت الهى گشت و مركز يك حوزهء علمى شد . كنت گوبينو فيلسوف معروف فرانسوى كه نظر خاصش در فلسفهء تاريخ معروف است ، مقارن اوج شهرت حكيم سبزوارى سه سال وزير مختار فرانسه در ايران بوده و كتابى هم به نام سه سال در ايران منتشر كرده است . او مىنويسد : « شهرت و صيت او به قدرى عالمگير شده كه طلاب زيادى از ممالك هندوستان ، تركيه و عربستان براى استفاده از محضر او به سبزوار رو آورده و در مدرسهء او مشغول تحصيل هستند . » « 1 » حكيم سبزوارى فوق العاده خوش بيان و خوش تقرير بود ؛ با شور و جذبه تدريس مىكرد . او گذشته از مقامات علمى و حكمى ، از ذوق عرفانى سرشارى برخوردار بود . بعلاوه ، مردى با انضباط ، اهل مراقبه ، متعبد ، متشرع و بالاخره سالك الى اللَّه بود . مجموع اينها سبب شده بود كه شاگردان او به او تا سرحد عشق ارادت بورزند . از نظر جاذبهء استاد و شاگردى ، حكيم سبزوارى بىمانند است . بعضى از

--> ( 1 ) . مقدمهء « مؤسسه مطالعات اسلامى مك گيل » بر شرح منظومه سبزوارى چاپ آن مؤسسه ، نقل از كتاب مذاهب و فلسفه در قرون وسطى تأليف كنت گوبينو .