را تا حدود سى و پنج سالگى كه به گرگان آمده ، به تقاضاى يكى از شاگردان املاء كرده است و شاگرد معروفش ابوعبيد جوزجانى ، بعد آن را تكميل و تا آخرين روز زندگىاش گزارش كرده است . از اين گزارشها مىتوان تا حدى زندگى عادى و علمى و سياسى او را به دست آورد . زندگى ناآرام و پرماجرايى داشته و عمرى نسبتاً كوتاه . با اين عمر كوتاه و اين زندگى پرماجرا ، اينهمه معلومات و خلق اينهمه آثار حقيقتاً حيرت‌انگيز است . عجيب اين است كه با اينكه ابن ابى اصيبعه و ابن القفطى هر دو متن اين دو گزارش را بدون اختلاف ضبط كرده‌اند ، جملهء آخر را كه مدت عمر شيخ است به اختلاف ضبط كرده‌اند . بنا بر نقل ابن ابى اصيبعه عمر شيخ 54 سال و بنا بر نقل ابن القفطى 58 سال بوده است . بعضى ديگر ( نامهء دانشوران ) از روى بعض قرائن احتمال مىدهند كه عمر شيخ 63 سال بوده است . نكته‌اى كه لازم است گوشزد شود اين است كه شخصيت بوعلى همهء حكماى اسلامى پيش از او را تحت الشعاع قرار داد . بعد از بوعلى ، چه در طب و چه در فلسفه ، كتابهاى او محور بحث و تدقيق و تحشيه و شرح بود . نكتهء ديگر اينكه قبل از بوعلى ، بغداد مركز طب و فلسفه بود . بوعلى به بغداد نرفت - پدرش بلخى و مادرش بخارايى است ، نيمهء اول عمرش در آن حدود گذشته است - به عللى به سوى خراسان و گرگان رهسپار شد و در چند شهر توقفهاى كوتاهى كرد . عاقبت در اصفهان و همدان - و بيشتر در همدان - رحل اقامت افكند . صيت شهرتش طالبان علم و حكمت را از هر سو به سوى او مىكشيد . شاگردان زيادى تربيت كرد . شخصيت بوعلى در زمان حياتش و شهرت كتابهايش بعد از خودش - كه محور بحث ميان اهل فضل بود و متخصصان آن كتب بيشتر در ايران يافت مىشدند - سبب شد كه مركز ثقل فلسفه و طب از بغداد به ايران منتقل گشت . 4 . ابوالفرج بن الطيب . اين مرد عراقى ( و على الظاهر بغدادى ) است . هم طبيب بوده و هم فيلسوف ، ولى جنبهء طبابتش مىچربد . بوعلى كه معاصر اوست طبابتش را مىستايد ، بر خلاف فلسفه و حكمت كه از اين جهت او را به چيزى نمىگيرد « 1 » . به‌طور كلى بوعلى احدى از معاصرين را در فلسفه در نظر ندارد . در ترجمهء تتمهء

--> ( 1 ) . عيون الانباء ، ج 2 / ص 235 .