بلخى و ابوعلى جبائى خوزستانى و پسرش ابوهاشم جبائى در قرن سوم ، ابومنصور ماتريدى سمرقندى و ابن فورك اصفهانى نيشابورى و ابواسحاق اسفراينى در قرن چهارم ، ابواسحاق شيرازى و امام الحرمين جوينى و امام محمد غزالى در قرن پنجم ، فخرالدين رازى و ابوالفضل بن العراقى و محمد شهرستانى در قرن ششم و غير اينها . فلسفه و حكمت اما فلسفه . فلسفه به مفهوم متعارف ، اولين بار از ترجمهء كتب ديگران يعنى يونانيان و احياناً هنديان آغاز گشت ، و اين كار در قرن دوم هجرى شروع شد . راجع به اينكه ترجمه و نقل علوم بيگانه اعم از طب و رياضى و فلسفه و غيره از كى آغاز شد ، سخنان زيادى هست . برخى مدعى هستند كه اولين بار اين كار به وسيلهء خالد بن يزيد بن معاويه در قرن اول شروع شد . گويند خالد اول كسى بود كه عده‌اى از علماى اسكندريه را كه زبان يونانى مىدانستند استخدام كرد و آنها برخى از كتب طبيعى مربوط به فن كيميا را از يونانى و قبطى به عربى برگرداندند « 1 » ترجمهء كتب فلسفه قطعاً در زمان بنى عباس شروع شده است ، مانند ترجمهء بسيارى از علوم و فنون ديگر و بسيارى از آداب و اخلاق . از ايران هيچ كتاب فلسفى ترجمه نشده است . كتبى كه از ايران ترجمه شده است ادبى ، تاريخى ، نجومى و احياناً طبيعى بوده است . ابن النديم در الفهرست در جاهاى متعدد كتابهاى مختلف ايرانى را كه به عربى برگردانده شده است نام مىبرد ؛ هيچ كدام از آنها فلسفى نبوده است . تنها كتاب از نوع كتب فلسفى كه از زبان پهلوى برگردانده شده است ، قسمتى از منطق ارسطو بوده كه قبلًا به زبان پهلوى برگردانده شده بوده است و در دورهء اسلام به وسيلهء عبد اللَّه بن مقفع و يا به وسيلهء پسرش محمد بن عبد اللَّه بن مقفع از پهلوى به عربى برگردانده شد . ابن النديم در فن اول از مقالهء هفتم ( مقالة الفلاسفه ) الفهرست مىگويد : « فلسفه در يونان و روم رايج بود تا وقتى كه روم به مسيحيت گراييد ، در

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 352 .