3 . ابوالهذيل علاف . اين مرد نيز از موالى است . او را پايه گذار كلام عقلى مىشمارند . فوق العاده زبردست بوده و با كتب فلسفى آشنايى داشته است . نويسنده‌اى مجوسى به نام ميلاس داشت . اين نويسنده روزى عده‌اى از مجوسيان را با ابوالهذيل در يك مجلس جمع كرد و دربارهء توحيد و ثنويت بحث كردند . ابوالهذيل آنها را محكوم كرد و ميلاس مسلمان شد . شبلى نعمان « 1 » و ديگران نوشته‌اند كه چندين هزار نفر ايرانى مجوسى به دست ابوالهذيل مسلمان شدند . از مناظره با ابوالهذيل همه اجتناب مىكردند ، زيرا فوق العاده قوى بود . مناظرهء معروفى دارد با صالح بن عبد القدوس ، شكاك و زنديق ( به اصطلاح آن عصر ) معروف ، كه ابن النديم آن را نقل كرده است « 2 » . ابوالهذيل از تنها كسى كه بيم داشت و از مناظره با او متوحش بود هشام بن الحكم ، متكلم معروف شيعى عرب از اصحاب امام صادق عليه السلام بود « 3 » 4 . ابراهيم بن سيار معروف به نظام متوفّى در 221 . اين مرد مطابق آنچه ابن خلكان در جلد سوم كتاب خود ذيل احوال محمد بن عبد الكريم شهرستانى گفته است بلخى بوده است . نظريات نظام در كلام و احياناً در فلسفه معروف است . نظام شاگرد هشام بن الحكم بوده است . 5 . عمرو بن عبيد بن باب . پدرش از اسيران كابل است و در پليس بصره خدمت مىكرده است . عمرو بن عبيد در سال 80 متولد شده و پيش از سال 150 درگذشته است . عمرو بن عبيد تمايل خارجيگرى دارد و به مناعت معروف است . با منصور عباسى قبل از دورهء خلافت دوست بود . در ايام خلافت منصور ، روزى بر او وارد شد و منصور او را گرامى داشت و از او تقاضاى موعظه و اندرز كرد . از جمله سخنانى كه عمرو به منصور گفت اين بود : « ملك و سلطنت كه اكنون به دست تو افتاده ، اگر براى كسى پايدار مىماند به تو نمىرسيد . از آن شب بترس كه آبستن روزى است كه ديگر شبى بعد از آن روز ( قيامت ) نيست » . وقتى كه عمرو خواست برود ، منصور دستور داد ده هزار درهم به او بدهند . نپذيرفت . منصور قسم خورد كه

--> ( 1 ) . تاريخ علم كلام ، ترجمهء فخر داعى ، ص 29 . ( 2 ) . الفهرست ، ص 252 . ( 3 ) . تاريخ علم كلام ، شبلى نعمان ، ص 31 .