قبيل محقق كركى و شيخ بهايى و ديگران با تأسيس حوزهء فقهى اصفهان حق بزرگى به گردن مردم اين مرز و بوم دارند . ه . همان‌طور كه شكيب ارسلان گفته است « 1 » تشيع در جبل عامل زماناً مقدم است بر تشيع در ايران ، و اين يكى از دلايل قطعى بر رد نظريهء كسانى است كه تشيع را ساختهء ايرانيان مىدانند . بعضى معتقدند نفوذ تشيع در لبنان وسيلهء ابوذر غفارى ، صحابى مجاهد بزرگ صورت گرفت . ابوذر در مدت اقامت در منطقهء شام قديم - كه شامل همه يا قسمتى از لبنان فعلى نيز بود - همدوش مبارزه با ثروت اندوزىهاى معاويه و ساير امويان ، مرام پاك تشيع را نيز تبليغ مىكرد « 2 » . فقهاى اهل تسنن اما فقهاى اهل تسنن . لازم است مقدمه‌اى ذكر كنم : در دورهء خلفاى اموى ، فقهاى عرب نژاد غيرشيعه تقويت مىشدند و در زمان خلفاى عباسى فقهاى غيرعرب و غيرشيعه ، مخصوصاً ايرانيان غيرشيعه . جرجى زيدان دربارهء خلفاى اموى مىگويد : « امويان تعصب زيادى نسبت به اعراب داشتند و ملل غيرعرب را حقير مىشمردند . با اين حال چون فقهاى مدينه خلافت را حق اهل بيت رسالت مىدانستند و بنى اميه را غاصب مىشمردند ، لذا خلفاى بنى اميه قلباً از فقهاى مدينه متنفر بودند ولى از روى ناچارى آنها را گرامى شمرده ، در راضى كردن آنها مىكوشيدند ، بخصوص خلفاى پرهيزكار اموى مانند عمر بن عبد العزيز كه بدون نظر فقهاى مدينه به هيچ كار مهمى دست نمىزدند . پس از بنى اميه كار به دست عباسيان افتاد و منصور عباسى در صدد كوچك كردن عربها و بزرگ ساختن ايرانيان برآمد ، چه به دست ايرانيان و با كمك آنان دولت عباسى تشكيل يافته بود و يكى از اقدامات

--> ( 1 ) . نشريهء دانشكدهء الهيات مشهد ، آقاى واعظزاده ، تحت عنوان « بازديد از چند كشور اسلامى عربى » ، نقل از كتاب جبل عامل فى التّاريخ . ( 2 ) . همان .