صغرى يعنى از قرن سوم هجرى تا كنون - كه به پايان قرن چهاردهم هجرى قمرى نزديك مىشويم - معرفى كرديم . ما چهره‌هايى را نام برديم كه در دنياى فقه و اصول شهرت زيادى دارند ؛ يعنى همواره از زمان خودشان تا عصر حاضر نامشان در درسها و در كتابها برده مىشود . البته ضمناً نام شخصيتهاى ديگر غير اين سى و شش چهره نيز برده شد . از مجموع آنچه گفتيم چند نكته معلوم مىگردد : الف . از قرن سوم تا كنون فقه يك حيات مستمر داشته و هرگز قطع نشده است . حوزه‌هاى فقهى بدون وقفه در اين يازده قرن و نيم داير بوده است . رابطهء استاد و شاگردى در همهء اين مدت هرگز قطع نشده است . اگر فى المثل از استاد بزرگوار خود مرحوم آية اللَّه بروجردى شروع كنيم مىتوانيم سلسله اساتيد فقهى ايشان را تا عصر ائمهء اطهار به‌طور مسلسل بيان نماييم . چنين حيات متسلسل و متداوم يازده قرن و نيمى ظاهراً در هيچ تمدن و فرهنگ غير از تمدن و فرهنگ اسلامى وجود ندارد . استمرار فرهنگى به معنى واقعى كه يك روح و يك حيات بدون هيچ وقفه و انقطاع ، طبقات منظم و مرتب و متوالى را در قرونى اينچنين درازمدت به يكديگر پيوند دهد و يك روح بر همه حاكم باشد ، جز در تمدن و فرهنگ اسلامى نتوان يافت . در تمدن و فرهنگهاى ديگر ما به سوابق طولانى ترى احياناً برمىخوريم ولى با وقفه‌ها و بريدگيها و انقطاعها . همچنانكه قبلًا نيز يادآورى كرديم ، اين كه قرن سوم را كه مقارن با غيبت صغرى است مبدأ قرار داديم نه بدان جهت است كه حيات فقه شيعه از قرن سوم آغاز مىشود ، بلكه بدان جهت است كه قبل از آن عصر ، عصر حضور ائمهء اطهار است و فقهاى شيعه تحت الشعاع ائمه‌اند و استقلالى ندارند ، والّا آغاز اجتهاد و فقاهت در ميان شيعه و آغاز تأليف كتاب فقهى به عهد صحابه مىرسد . چنان كه گفتيم اولين كتاب را على بن ابى رافع ( برادر عبيداللَّه بن ابى رافع كاتب و خزانه‌دار اميرالمؤمنين على عليه السلام در زمان خلافت آن حضرت ) نوشته است . ب . بر خلاف تصور بعضيها ، معارف شيعه و از آن جمله فقه شيعه تنها به وسيلهء فقهاى ايرانى تدوين و تنظيم نشده است ؛ ايرانى و غيرايرانى در آن سهيم بوده‌اند . تا قبل از قرن دهم هجرى و ظهور صفويه ، غلبه با عناصر غيرايرانى است و تنها از اواسط دورهء صفويه است كه غلبه با ايرانيان مىگردد . ج . مركز فقه و فقاهت نيز قبل از صفويه ايران نبوده است . در ابتدا بغداد مركز فقه