كه همان اسلام است و اسلام هم دنيايى است سرشار از فرهنگ و سنتهاى مخصوص و مقتضى خود . ببينيم كه در صورت دلبستگى اين ملتها به اسلام ، مبانى وجدان مشترك و وحدت ملى در آنها چگونه است ؛ يعنى اسلام به عنوان يك جهان بينى و مسلك چه داعيه‌هايى به آنان تعليم و تلقين مىكند ، و ثانياً اين جماعات با وجود اسلام به چه دردهاى مشتركى مبتلا هستند . ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ « 1 » إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ « 2 » . يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ « 3 » . وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ « 4 » . يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ

--> ( 1 ) . شما طوق اطاعت و اسارت و بندگى هيچ مقامى غير از گردانندهء اين كائنات را بر گردن نمىنهيد مگر اسمهايى كه خود يا اسلافتان نامگذارى كرده‌ايد ( خود ساخته و قدرت داده‌ايد ) . ( 2 ) . يوسف / 40 . ( 3 ) . اى مردم به اين مثل گوش دهيد : آن كسانى كه شما به درگاهشان پناه مىبريد نه قدرت خلق يك مگس دارند و نه در برابر مگسى تاب مقاومت . هم آنها كه ستايش مىكنيد و مىطلبيد و هم شما كه دلبسته و اسير آنانيد ضعيف و بيچاره‌ايد ( حج / 73 ) . ( 4 ) . در راه پروردگار ، آنچنان كه حق جهاد است مجاهده و تلاش كنيد . او شما را برگزيده و رنج شما را طالب نيست . اين جهاد و تلاش در خدا و براى خدا آئين پدر شما ابراهيم است كه از پيش اين مليت را پايه گذارى كرده و شما را « ملت اسلام » خواند . در اين راه محمد ( ص ) نمونه‌اى اعلى براى شماست و شما هم نمونه‌اى عالى براى خيل انسانيت باشيد . پس مدام با حفظ نماز رابطهء خود را با مدبر بىهمتاى اين عالم برقرار و با زكات پيوسته وجود و هستى خود را تزكيه كنيد ، و اميد و دل به خدا ببنديد كه او دوست و سرپرست شماست و چه نيكو سرپرستى و چه خوب ياورى ( حج / 78 ) .