وجود داشته است . اهل تسنن مدعى هستند اول فرد مسلمانى كه اجتهاد كرد معاذبن جبل از اصحاب رسول خداست كه به امر آن حضرت سفرى براى تبليغ اسلام به يمن رفت و داستانش معروف است . علامهء فقيد سيدحسن صدر در كتاب تأسيس الشيعه مىنويسد : « اولين كتاب فقهى شيعه ، در عصر اميرالمؤمنين على عليه السلام وسيلهء عبيداللَّه بن ابى رافع كه كاتب و خزانه‌دار آن حضرت بود تأليف شد » . ما قبلًا از عبيداللَّه و پدرش در شمار مؤلفان كتب حديث ياد كرديم . ابن النديم در الفهرست عده‌اى از كتابهاى فقهى شيعه و مؤلفان آنها را در عصر ائمه عليهم السلام تحت عنوان « فقهاء الشيعه » نام مىبرد . عده‌اى از فقهاى عصر ائمه ايرانى بوده‌اند ، ولى البته نسبت به فقهاى غيرايرانى آن عصر در اقليت‌اند . به‌طور كلى در فقهاى شيعه چه در عصر ائمه عليهم السلام و چه در اعصار بعد تا حدود قرن هفتم اكثريت را فقهاى غيرايرانى تشكيل مىداده‌اند . قدماى فقهاى شيعه كه در حال حاضر كتبشان در دست است و در كتب فقهى آراء و نظرياتشان نقل مىشود غالباً غيرايرانى مىباشند . درطبقهء قدما ، صدوق اول على بن حسين بن بابويه قمى و صدوق دوم محمد بن على بن الحسين ، بلكه همهء آل بابويه از قبيل شيخ منتجب الدين رازى كه از احفاد حسين بن على بن بابويه قمى است و همچنين شيخ الطائفه ابوجعفر طوسى و شيخ سلار بن عبد العزيز ديلمى صاحب كتاب مراسم و شاگرد شيخ مفيد و سيد مرتضى و ابن حمزهء طوسى صاحب كتاب وسيلة وعياشى سمرقندى - كه قبلًا در عداد مفسرين نامش برده شد و گفتيم ابن النديم كتب فقهى زيادى از او نام مىبرد و مدعى است كه كتبش در خراسان رواج فراوانى دارد - همه ايرانى هستند . ولى در مقابل ، عدهء بيشترى از فقهاى شيعه را تا قرن هفتم مىبينيم كه غيرايرانى هستند از قبيل ابن جنيد ، ابن ابى عقيل ، شيخ مفيد ، سيد مرتضى علم الهدى ، قاضى عبد العزيز بن براج ، ابوالصلاح حلبى ، سيد ابوالمكارم ابن زهرة ، ابن ادريس حلى ، محقق حلى ، علامهء حلى و غير اينها كه ذكر خواهيم كرد . علت اين مطلب واضح است . شيعه در آن دوره‌ها در ايران در اقليت بوده است . شيعيان لبنان ، حلب ، عراق ظاهراً از شيعيان ايران ، هم بيشتر بوده‌اند و هم شرايط مساعدترى داشته‌اند .